EMIL DYURKGEYMNING “DEVIANT XULQ-ATVOR” NAZARARIYASI

Аннотация

This article is dedicated to Emil Durkheim's theory of deviant behavior, which examines the causes, forms, and functions of deviations from social norms in society. Durkheim explains deviant behavior as an integral part of social life, highlighting its important functions such as strengthening norms, ensuring social solidarity, and stimulating social change. Special attention is paid to the concept of anomie, which arises when social norms weaken and leads to an increase in deviant behavior. The relevance of Durkheim's theory in modern society is also analyzed, emphasizing its significant role in shaping measures for social control and preventing deviant behavior. Keywords: Emil Durkheim, deviant behavior, anomie, social norms, crime, social change, sociological theory. Kirish. Deviant xulq-atvor – bu jamiyat tomonidan qabul qilingan ijtimoiy me'yorlardan chetga chiqishdir. Emil Dyurkgeym, sotsiologiya fanining asoschilaridan biri sifatida, bu mavzuni chuqur o‘rgangan va ijtimoiy anomiya tushunchasini ilgari surgan. U deviant xulq-atvorni ijtimoiy hayotning tabiiy va ajralmas qismi sifatida ko‘rsatgan. 1. Deviant xulq-atvorning jamiyatdagi o‘rni Dyurkgeymning fikriga ko‘ra, deviant xulq-atvor jamiyat uchun normal holatdir, chunki har qanday jamiyatda me’yorlar buzilishi tabiiy jarayon. U deviant xulq-atvorning jamiyat uchun quyidagi ijtimoiy funksiyalarini ko‘rsatib o‘tgan:  Me’yor va qadriyatlarni mustahkamlash: Deviant xulq-atvor orqali jamiyat nimaning to‘g‘ri va nimaning noto‘g‘ri ekanini aniqlaydi va mustahkamlaydi. Masalan, jinoyatlar sodir etilganda qonunlarning ahamiyati yana bir bor tasdiqlanadi.  Jamiyatni birlashtirish: Me’yorlarni buzgan shaxslar jamiyat a’zolarini birlashtiradi va umumiy qadriyatlar atrofida birlashishga undaydi.  Ijtimoiy o‘zgarishlarni keltirib chiqarish: Ba’zi deviant xulq-atvorlar ijtimoiy taraqqiyot va o‘zgarishlarga turtki beradi. Masalan, tarixda ba’zi normaga zid harakatlar keyinchalik yangi ijtimoiy qadriyatlar va qonunlarga asos bo‘lgan. 2. Anomiya tushunchasi Dyurkgeymning anomiya tushunchasi deviant xulq-atvorning asosiy tushuntirishlaridan biridir.  Anomiya – bu jamiyatdagi me’yorlar va qadriyatlarning zaiflashuvi yoki tushunarsiz bo‘lib qolishi holati. 11 NEW RENAISSANCE 2025 JANUARY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 1  Anomiya odatda ijtimoiy o‘zgarishlar davrida yuzaga keladi: iqtisodiy inqirozlar, urushlar, inqiloblar va sanoat rivojlanishi kabi jarayonlar.  Me’yorlarning yo‘qligi odamlarni qaysi xulq-atvor to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri ekanini anglay olmaydigan holatga olib keladi va bu deviant xulq-atvorning kuchayishiga sabab bo‘ladi[2]. 3. Deviantlik va jinoyatchilik Dyurkgeym jinoyatchilikni ham ijtimoiy hayotning ajralmas qismi deb hisoblaydi. U quyidagilarni ta’kidlaydi:  Jinoyatchilik butunlay yo‘qolishi mumkin emas, chunki har qanday jamiyatda me’yorlarni buzadigan harakatlar bo‘ladi.  Jinoyatchilikning mavjudligi jamiyatdagi me’yorlarning doimiy ravishda yangilanib borishini ta’minlaydi. 4. Dyurkgeym nazariyasining amaliy ahamiyati Dyurkgeymning deviant xulq-atvor haqidagi qarashlari sotsiologiya va psixologiya fanlarida katta ahamiyatga ega. Uning nazariyasi bugungi kunda:  Ijtimoiy nazorat va huquq-tartibot tizimlarini shakllantirish,  Yoshlar orasida deviant xulq-atvorning oldini olish,  Ijtimoiy integratsiyani kuchaytirish kabi sohalarda qo‘llaniladi.[2] Deviant xulq-atvor tashxisi bola 8-10 yoshdan oshgandan keyin qo‘yiladi. Mutaxassislar fikricha, ushbu patologiyaning dastlabki alomatlari 5-6 yoshdan boshlab ko‘zga tashlanadi. Deviant xulqatvor o‘smirlik davrida yaqqol namoyon bo‘ladi. Bu muammo klinik psixologlar, psixiatrlar va, ayniqsa sotsial psixologlar uchun tadqiqot obʼyekti hisoblanadi. Shunday bo‘lsada, bunday yoshlar ushbu mutaxassislarga emas, o‘zlarining antisotsial xatti-harakatlari bilan huquqni muhofaza qilish organlari qo‘liga tushib qolishadiDeviant xulq-atvorning negativ va pozitiv turlari farqlanadi. Negativ deviatsiyaga ahloqsiz ishlarga qo‘l urish, o‘ziga va boshqalarga qasddan tan jarohati yetkazish, tajovuzkorlik, o‘g‘rilik, giyohvandlik, pornoqaramlik, spirtli ichimliklarga ruju qo‘yish, o‘zgalar mol-mulkiga ziyon yetkazish kabi salbiy xatti-harakatlar kiradi. Keyinchalik “xalqlar dohiysi” darajasiga yetgan Gitler, Stalin, Mussolini va Saddam Xusayin kabi shaxslarda deviant xulq-atvorning negativ turi bo‘lgan. Pozitiv deviatsiyaga yoshlik davrida umumqabul qilingan ijtimoiy meʼyorlarga sig‘maydigan aql-bovar qilmas g‘oyalar va ixtirolarga qo‘l uradigan shaxslarni misol qilib ko‘rsatish mumkin. Masalan, buyuk fiziklar, kimyogarlar, fazogirlar, ulamolar, shoirlar, musavvirlar, tabiblar va faylasuflarning o‘smirlik davriga nazar solinsa, ularda deviant xulq-atvorning pozitiv turini kuzatamiz. Bunday shaxslar o‘z yoshiga va o‘zi yashayotgan 12 NEW RENAISSANCE 2025 JANUARY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 1 davrga mos bo‘lmagan qobiliyatlari bilan kattalarn