O‘ZBEKISTONDA INKLYUZIV TA'LIM ASOSLARINING O‘RNATILISHI VA RIVOJLANISHI

Аннотация

One of the main directions of the activity of the government of Uzbekistan in this field is the implementation of the state policy in the field of inclusive education, that is, the equal access to education for all citizens, regardless of their specific needs and individual characteristics. implementation of measures aimed at ensuring. Key words: Inclusive education, UNESCO, Uzbekistan, UNICEF, society of disabled people, Phillips, Mitchell, law, Constitution. Oʻzbekistonda inklyuziv taʼlim konsepsiyasi ilk bor 1996-yilda Respublika taʼlim markazi va YUNESKO hamkorligida qabul qilingan loyiha doirasida joriy etilgan1. Nogironlarning huquqlarini, jumladan, ta’lim olish huquqlarini qo‘llab- 1YUNESCO: Jamiyatga va inklyuziv ta’limga muhtojlarga qaratilgan Dastur. – 1994 70 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 9, 2024. SEPTEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 quvvatlash maqsadida O‘zbekiston inson huquqlari bo‘yicha bir qancha xalqaro shartnomalarni imzolagan va ratifikatsiya qilgan. Bundan tashqari, Oʻzbekiston hukumati qonunchilikni inklyuzivlik nuqtai nazaridan qayta koʻrib chiqishga harakat qildi va xalqaro yordam tashkilotlari koʻmagida inklyuziv taʼlim boʻyicha pilot loyihalarni amalga oshirdi. Ushbu sa'y-harakatlarga qaramay, nogiron bolalar uchun ta'lim Sovet davridagi kabi institutsionalizatsiyaga katta e'tibor berishda davom etmoqda. Phillips (2009) ta'kidlashicha, ko‘pgina postsovet mamlakatlarida hali ham "sotsialistik davrning nogironlik siyosatini shakllantirgan muhim merosi" mavjud. O‘zbekistonda nogironligi bo‘lgan bolalarning aksariyati yo uy sharoitida ta’lim oladi yoki ixtisoslashtirilgan muassasalarga qatnaydi2 (O‘zbekiston nogironlar jamiyati, 2014-yil). Oʻzbekistonda maxsus taʼlim tizimi quyidagi muassasalar bilan ifodalanadi: maxsus bolalar bogʻchalari va maktablar; maxsus maktab-internatlar; va ota-ona qaramog‘isiz qolgan nogiron bolalar uchun Mehribonlik uylari. Ushbu muassasalarning birortasiga joylashtirilgan bolalar ko‘pincha tegishli ta'lim olish uchun zarur xizmatlar va resurslar bilan ta'minlanmaydi. Ularning ahvoli ko‘pincha boshqa muammolar tufayli yomonlashadi: "nogiron bolalar o‘zlarining nogironliklari va jamiyat ularning yo‘lida ko‘plab to‘siqlar keltirib chiqaradigan qo‘shimcha qiyinchiliklarga duch kelishadi" (UNICEF, 2013, 1-bet). Bular qashshoqlik, yashash sharoitlarining etarli emasligi va ijtimoiy kamsitishdir. UNICEF (2011) ma'lumotlariga ko‘ra, O‘zbekiston hukumati ko‘pincha inklyuziv ta'lim tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlamaydi, garchi o‘z majburiyatini olgan bo‘lsa ham. O‘zbekiston inklyuziv ta'limni boshlagan yagona davlat emas, lekin uning kun tartibiga sodiq qolmagan. Inklyuziv ta'lim iqtisodiy jihatdan qashshoq mamlakatlarning aksariyati uchun chalkash soha bo‘lib qolmoqda va shuning uchun uni qabul qilish qiyin. Mitchell (2005) ta'kidlaganidek, "Ko‘pgina mamlakatlar o‘zlarining ritorikasida, hatto qonunchiligi va siyosatida inklyuziv ta'limga sodiq bo‘lib ko‘rinsa-da, amaliyot ko‘pincha kamlik qiladi" (11-bet). Ular moliyaviy cheklovlar, malakali kadrlar etishmasligi, katta sinflar, madaniy noto‘g‘ri qarashlar, 2 Умумий ўрта таълим ташкилотларида инклюзив таълимни ташкил этиш тартиби тўғрисидаги Низом. – Т.: “Вазирлар Маҳкамасининг 638-сон қарори иловаси”, 2021. 71 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 9, 2024. SEPTEMBER ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 qonunchilikning noaniqligi, inklyuziya nima ekanligini bilmaslik va boshqalar bilan kurashmoqda (Charema, 2010). Yuqorida keltirilgan huquqiy-me’yoriy hujjatlar O‘zbekiston Respublikasida inklyuziv ta’limning joriy etilishi uchun asos bo‘lib hisoblanadi. Jumladan; “Ta’lim hamma uchun” dasturining bajarilishi, O‘zbekistonda ta’lim olish huquqining qonunchilik asosini:  O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi (1992 yil; 41-modda)  “O‘zbekiston Respublikasida nogironlarni ijtimoiy himoyalash to‘g‘risidagi” qonun (19, 27-moddalar)  “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonun (1997 yil, 22, 23-moddalar)  “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi qonun (2008 yil; ta’lim olishdagi teng imkoniyatlar va alohida kafolatlari, 28, 29-moddalar)  Kadrlar tayyorlash milliy dasturi (o‘quvchilarni qobiliyat va imkoniyatlariga muvofiq o‘qitishga differension yondashuv)  “Ijtimoiy himoya yili” davlat dasturi (4.2-modda), “Yoshlar yili” Davlat dasturi.  “Sog‘lom avlod” davlat dasturi (2000 yil)  “Ijtimoiy himoya yili” davlat dasturi (2007 yil)  “Barkamol avlod yili” davlat dasturi (2010 yil) va boshqalar Inklyuziv ta’limning barqarorligini ta’minlash maqsadida “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonunning yangi tahririga imkoniyati cheklangan bolalarni umumta’lim jarayoniga integratsiyalash maqsadida umumta’lim maktablari, maktabgacha ta’lim muassasalarida inklyuziv guruh va sinflarning tashkil qilinishini tartibga soluvchi modda kiritilgan. Bolaning ta’lim tizimiga jalb qilinishining biror ko‘rinishi u uchun oddiy va foy