РИМ ҲУҚУҚИДА СЕРВИТУТЛАР

Аннотация

Рим ҳуқуқшунослари қадимги даврдан то ҳозирги кунгача халқаро ҳуқуқда ўз ўрнига эга бўлган Рим ҳуқуқи фанини яратдилар. Бу инсоният тарихидаги биринчи юридик фан бўлиб, унда дунёвий ҳуқуқнинг абстракт нормалари мавжуд эди. Римлик ҳуқуқшунослар мазкур мероси ҳозирги даврда халқаро ҳуқуқда фаол қўлланилмоқда. Ушбу мақолада рим ҳуқуқида сервитут ўрнатишнинг ўзига хос хусусиятлари кўриб чиқилади. Калит сўзлар: рим ҳуқуқи, сервитут, шартнома, мулк, шахсий сервитут, хусусий ҳуқуқ. Қадимги Римда сервитутларнинг пайдо бўлиши иқтисодий ва географик омиллар билан боғлиқ бўлган. Қадимги Римда дастлабки жамоавий тузумнинг таназзулга юз тутиши билан кичик хусусий мулкдорлар синфи пайдо бўлиб, улар ўзларининг мустақил мулкларига эга бўлдилар. Рим ҳудуди тепаликларда жойлашганлиги сабабли, кўпинча ер участкалари ноқулай экспозицияга, яъни жойлашув шароитига эга бўлган. Масалан, ер участкаси сув манбаларидан ажралган, тоғнинг кескин релефи чорвачилик ва деҳқончилик билан шуғулланишни қийинлаштирган, жамоат йўлларига ўтиш имкониятини йўқ бўлган. Ер участкаларининг тенг эмаслиги масаласини ҳал қилиш учун, қулай бўлган ер участкалари эгаларининг ҳуқуқларини қўшниларининг фойдасига нисбати бўйича чеклашга тўғри келган. Илгари Рим ҳуқуқида бу муаммони ҳал қилишнинг иккита усули бор эди, биринчиси ижара шартномаси, иккинчиси мулкдор билан фойдаланувчи ўртасида оғзаки келишув тузилиб, бошқаларнинг мол-мулкидан фойдаланиш ҳуқуқи ўрнатилган. Ушбу усулларнинг ишончсизлиги сабабли сервитутлар тузиш тубдан ўзгартирилди. 37 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 8, 2024. AUGUST ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Сервитутлар Рим қонунчилигига киритилди, уларнинг жараёни ва субъектларнинг ваколатлари тегишли тартибда юридик расмийлаштирилди1. Сервитут муносабатлари буюм эгаси ва фойдаланувчини сервитут орқали бевосита боғлайди. Шундан келиб чиқиб, сервитутни табиий бойликларнинг тенг тақсимланмаганлиги туфайли мулкчиликни чеклаш чораси деб айтиш мумкин. Сервитутлар, шунингдек, ер эгалари ва уларнинг эгаликларини қўшни участкалар доирасида тақсимлаш билан боғлиқ бўлган мулкий муносабатларни тенглаштириш воситаси ҳисобланади. Сервитутлар мавжуд бўлган шартномавий тизимни соддалаштириш ва такомиллаштиришга имкон берди ва ашёвий ҳуқуқ билан боғлиқ бир қатор ўткир масалаларни ҳал қилди. Рим ҳуқуқида сервитут ҳуқуқининг ўзига хос хусусияти шундаки, ер майдонининг эгаси сервитут субъектига нисбатан фаол ҳаракатларни амалга ошириши мумкин эмас эди ва шунинг учун сервитутдан фойдаланувчи томонидан амалга оширилган ҳаракатларга чидашга мажбур бўлган. Шу билан бирга, Рим қонунчилигида устки қурилманинг оғирлигини кўтариш институти мавжуд бўлиб, у бўйича сервитут субъекти унинг эгасининг ер участкасидан фойдаланиш давомида иморатларга етказилган зарарни қоплашга мажбур бўлган. Сервитутни эгаси бўлмаган шахс ерни сотиб олиш мумкин эмас эди. Шунга ўхшаб, хизматчи участкасини сотмасдан, сервитут юкидан «қутулиш» мумкин эмас эди. Тарихий жараёнлар натижасида биринчи бўлиб ер ёки предиал (praedium - мулк) сервитутлари пайдо бўлди. Ер сервитути ер участкасининг етишмаётган қисмини тўлдириш ва унинг фойдали хусусиятларини ошириш мақсадида чақирилади. Умуман олганда, предиал институтлар нафақат ер участкасининг сифатини яхшилади, балки бошқаларнинг ерларидан фойдаланиш бўйича баҳсли масалаларни ҳам ҳал қилди. Ер сервитутини шакллантиришда икки турдаги ер участкалари иштирок этади: устун ва хизматчи. Хизматчи участка сервитут ҳуқуқи объекти бўлиб, устун участканинг тўлдириладиган ресурси сифатида ишлатилган. Бош бўлган участка эгасининг ўзгариши предиали сервитут субъектининг ўзгаришига олиб келди. Сервитут расмийлаштириладиган асосий шартлардан бири - эгаси ва хизматчиси бир-бирига қўшни бўлиш эди. Рим ҳуқуқи ривожланишининг охирги босқичида расмий равишда бир участкадан бошқа участка фойдасига фойдаланишга рухсат берилган. Умуман олганда, сервитут ҳуқуқий 1 Голубкина, К. В. Римское частное право : хрестоматия / К. В. Голубкина, С. К. Абрамян ; К. В. Голубкина, С. К. Абрамян ; Федеральное гос. образовательное учреждение высш. проф. образования Морская гос. акад. им. адмирала Ф. Ф. Ушакова. – Новороссийск : МГА им. адмирала Ф. Ф. Ушакова, 2011. – 57 с. 38 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 2, ISSUE 8, 2024. AUGUST ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 муносабатларини шакллантиришнинг асосий мезони унинг иқтисодий мақсадга мувофиқлиги бўлган: ҳукмронлик қилувчи участка хизматчидан тегишли фойда олишлари керак, шу билан бирга эгалик эгасини мустақилликдан маҳрум қилмаслиги керак. Ўз мазмунига кўра, предиал сервитутлар ижобий ва салбийга бўлинади. Ижобий натижалар устун участка эгаси ҳуқуқларининг моҳиятини акс эттиради. Унга ўз участкасини ривожлантириш ва барча керакли нарсалар билан таъминлаш бўйича зарур ишларни қаршиликсиз амалга оширишга, мулкдор хизматчисининг участкасида бирон бир ҳаракатни амалга оширишга рухсат берилди. Ўз ҳудудида янги объектла