POMIDORNING BEALOGIK HUSUSIYATLARI

Аннотация

Pomidor (lotincha: Solanum lycopersicum) bir yillik, tropik iqlimlarda koʻp yillik oʻt oʻsimlikdir. Sabzavot ekini sifatida keng ekiladi. Ilmiy terminologiyada tomat nomi ishlatilsa-da, Oʻzbekistonda oʻsimligi ham, mevasi ham pomidor yoki „pamildori“ (xalq orasida) deb yuritiladi. Pomidor italyancha pomo d’oro soʻzidan olingan boʻlib, „oltin olma“ degan maʼnoni anglatadi. Ingliz, yapon, koreys tillarida tomato, xitoy tilida shu fan qie, fransuz tilida arbe a tomates, tomate arbustive, nemis tilida tomatobaum, zbaumtomate, baumtomatenstrauch, ispan tilida esa tomate deb nomlanadi.Pomidor ilk bor Amerika materigida kelib chiqqan. Keyinchalik ispanlar Amerikada mustamlakalar oʻrnata boshlaganidan soʻng butun dunyoga tarqalgan. Hozirgi kunda pomidorning juda koʻp navi dunyoning turli mamlakatlarida yetishtiriladi. Kalit so’zlar: nav,vegetativ organ,duragay navlar,yorug’sevar,nam sig’mi,virusli kasalliklar,bo’rtma nematoda. Pomidorning vatani Janubiy Amerika hisoblanadi.Pomidor Yevropaga XVI asrda kirib kelgan bo’lsada,uzoq vaqat davomida manzarali va dorivor o’simlik sifatda o’stirilgan.XVIII asir ohirida pomidor oziq-ovqat sifatida yetishtirila boshlaydi.XIX asrv o’rtalarida esa Rossiya va Yevropa janubiga kengb tarqalib o’tgan asirning oxirlaridan boshlab O’rta Osiyoda ham ekila boshlagan. Hozirgi kunda dunyo bo’yicha5,0 mln.gektar maydonga ekilib 171,0 mln.tonna yalpi xosil yetishtiriladi.Hosildorligi bo’yicha o’rtacha 35t/ga bo’lib yuqori hosildorlik Belgiya,Nederlandiya,Irlandiya,Buyuk Biritaniya,Islandiya kabi davlatlar yetakchilik qiladi.Asosiy pomidor yetishtiruvchi davlatlar Xitoy,Hindiston,AQSH,Eron,Braziliya,Italiya,Ispaniya,Braziliya,Meksika,Rossiya, O’zbekiston hisoblanadi. 70 ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333 ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024 VOLUME-2, ISSUE-11 Pomidor issiqsevar o’simlik.uning urug’i 10-12 oC haroratda una boshlaydi.O’simlikning normal o’sib revojlanishi uchun harorat 25 oC atrofida bo’lishi kerak.Haorat 15 oC dan pasayganda ko’pchillik navlarning gullashi to’xtab,harorat 10 oC dan pasayganda esa vegetativ organlar ham o’sishdan to’xtaydi.Harorat -0,5 oC ga pasayganda pomidor gullariga halokatli ta’sir ko’rsatadi –mevada sovuq urgan dog’lar paydo bo’ladi.Harorat -1-2 oC tushsa,o’simlikklar butunlay nobud bo’ladi.Pomidorning hozirgi vaqtda yaratilgan duragay navlari bundan mustasno,chunki ular -3-4 oC sovuqqa bardosh bera oladi.Duragay urug’larni sovuq sharoitda parvarish qilish,shuningdek nish urgan urug’larga va yangi unib chiqqan maysalarga past yoki o’zgaruvchan harorat ta’sir etish yo’li bilan pomidor o’simligining past haroratga nisbatan chidamliligini oshirish mumkin. Pomidor yorug’sevar o’simlik.Yorug’likning yetarli bo’lmasligi o’simlikning o’sish va rivojlanishini sekinlashtiradi.Pomidorning ko’pchilik navlari yorug’lik 10-12 soat davom etadigan kunlarda yaxshi rivojlanadi,lekin ba’zi navlar kun uzunligi qisqarganda,ayrimlari esa aksincha bir muncha uzaygach yaxshi o’sadi.Pomidor barglarining suv bug’larish sathi katta bo’lib,baquvvat yer ustki massasi hosil qiladi,bunday massaning vujudga kelishi uchun esa ko’p miqdorda suv talab qilinadi.Shuning uchun ham pomidor o’simligi ayniqsa yoppasiga meva tugish davrida tuproq namiga talabchan bo’ladi.Tuproqning nam sig’imi 70% bo’lishi kerak.Bu davrda suv yetishmasa,o’simlikning tuguncha va mevalari to’kila boshlaydi.Shu bilan birga pomidor o’simligi havo namligi mo’tadil 45-60% bo’lishini xohlaydi.Havo namligi bundan oshib ketsa,tuguncha yaxshi urug’lanmay qoladi va to’kilib ketadi hamda zamburug’ kasalliklari paydo bo’ladi. Pomidorning namga bo’lgan talabi parvarishlash usuliga bog’liq.Ko’chatdan yetishtirilgan va ildiz sistemasi yuzaroq tarqalgan pomidor o’simligi,bevosita urig’i ekib o’stilgan va ildiz sistemasi ancha chuqur joylashgan pomidorga nisbatan namni ko’p talab qiladi.Harorat va namlik sharoitlari qulay bo’lganda urug’ ekilgandan 4- 5 kun o’tgach,maysalar ko’rina boshlaydi,3-5 kun o’tgandan keyin esa birinchi chin barg chiqadi.Shundan keyin paydo bo’ladigan barglar tobora murakkablasha boradi va yettinchi va sakkizinchi bargdan boshlab yetuk o’simliklar bargining hamma belgilari shakllanadi.O’simlikda tezpishar navlarda 5-7,kechpishar navlarda esa 10- 11 ta barg chiqargandan keyin dastlabki to’pgul-shingil paydo bo’ladi. Pomidor o’simligi naviga va parvarishlash sharoitiga qarab maysa ko’ringandan keyin 50-70 kun o’tgach gulga kiradi.Gullashdan keyin 40-55-kunlari mevalar yetila boshlaydi.Urug’ bevosita dalaga ekilganda o’suv davri 70-90 kun davom etadi.Odatda kuzgi dastlabki sovuq tushishi bilanoq pomidorning o’suv davri 71 ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333 ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024 VOLUME-2, ISSUE-11 to’xtaydi. Pomidor g’o’za tunlami (ko’sak qurti) kuzgi tunlam bargini asosan mevasini kuchli shikastlaydi.Ularga qarshi ekinzorlarga trixogramma qo’yiladi.Kimyoviy usulda esa gektariga vertimek (0,4-0,5 l/ga),tarmp (0,25 l/ga),fastak (0,1 l/ga),talstar (0,5 l/ga) sepiladi.Barglarning qo’n