YOSHLAR DUNYOQARASHI SHAKLLANISHIDA MILLIY TARBIYA VA TAʼLIMNING AHAMIYATI

Аннотация

This article provides general information about socio-political, economic and cultural life in Bukhara Emirate in 1900-1910. It analyzes the social classes of the society, their mutual relations, cultural development and the state of the education system. Although traditional religious values prevailed in the society based on the feudal system, the processes of education and culture renewal were observed under the influence of the Jadidism movement. The article also covers the formation of the modern education system, the preservation of cultural heritage, and the architectural art of that time. Key words: Emirate of Bukhara, social stratification, culture, education, modernist movement, feudal system, madrasahs, new method schools, religious values, architecture. ОБЩЕСТВЕННО-ПОЛИТИЧЕСКАЯ ЖИЗНЬ В БУХАРСКОМ ЭМИРАТЕ В 1900- 1910 ГГ. Аннотация. В статье представлены общие сведения об общественно- политической, экономической и культурной жизни Бухарского эмирата в 1900-1910 гг. В ней анализируются социальные классы общества, их взаимоотношения, культурное развитие и состояние системы образования. Хотя в обществе, основанном на феодальном 6 8 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ строе, преобладали традиционные религиозные ценности, процессы образования и обновления культуры наблюдались под влиянием движения джадидизма. Также в статье рассматривается формирование современной системы образования, сохранение культурного наследия и архитектурного искусства того времени. Ключевые слова: Бухарский эмират, социальное расслоение, культура, образование, модернистское движение, феодальный строй, медресе, школы нового метода, религиозные ценности, архитектура. 1900-1910-yillarda Buxoro amirligining iqtisodiy holati agrar tusda bo‘lib, asosan dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilikka asoslangan edi. Biroq, bu davrda Rossiya imperiyasining protektorat sifatidagi siyosiy va iqtisodiy ta’siri sezilarli darajada kuchaygan, bu esa amirlikning iqtisodiy mustaqilligini cheklagan. Quyida iqtisodiy holatning asosiy jihatlari tahlil qilinadi: Dehqonchilik asosiy iqtisodiy faoliyat bo‘lib, aholining aksariyati paxta, bug‘doy, arpa va boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirish bilan shug‘ullangan. Yerlar uch asosiy guruhga bo‘lingan. Xususiy yerlar (mulklar): Boy yer egalari va zodagonlarning qo‘lida edi. Davlat yerlar (amloklar): Bevosita amirlik mulki hisoblanib, soliq evaziga ijaraga berilgan. Vaqf yerlari: Diniy muassasalar (masjidlar, madrasalar) ixtiyorida bo‘lib, ulardan tushgan daromad diniy faoliyatni ta’minlashga yo‘naltirilgan. Katta yer egaligi tizimi mavjud edi, va ko‘plab kambag‘al dehqonlar boy yer egalari yoki davlatdan yer ijaraga olib ishlagan. Ular o‘z hosilining katta qismini soliq va ijara sifatida topshirishga majbur bo‘lgan. 2. Paxtachilikning rivoji va Rossiya ta’siri Rossiya imperiyasi paxtani o‘z sanoati uchun muhim xomashyo sifatida ko‘rib, amirlikni paxta yetishtirishga ixtisoslashtirishga undadi. Paxta yetishtirish darajasi oshgan bo‘lsa-da, bu o‘z navbatida g‘alla mahsulotlari yetishtirishni qisqartirdi, natijada qishloq xo‘jaligi izdan chiqdi va oziq-ovqat taqchilligi yuzaga keldi. Buxoro amirligi Rossiya savdo-sotiq tarmog‘iga bog‘langan bo‘lib, iqtisodiy jihatdan mustaqil bo‘lolmadi. 3. Savdo va hunarmandchilik Ichki savdo: Asosan bozorlarda olib borilgan, aholining ehtiyojlarini qondiruvchi tovarlar (qorako‘l terisi, ipak, paxta, g‘alla, hunarmandchilik mahsulotlari) savdosi rivojlangan. Tashqi savdo: Buxoro orqali Rossiya, Afg‘oniston, Eron va Hindiston bilan savdo aloqalari olib borilgan. Savdo yo‘llari va tranzit tovarlar ustidan Rossiya nazorati kuchaygan. Hunarmandchilik: Hunarmandlar ipakchilik, kulolchilik, zeb-ziynat buyumlari tayyorlash va temirchilik kabi sohalar bilan shug‘ullangan. Biroq, sanoat rivojlanmagani bois, 6 9 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ hunarmandchilik an’anaviy usulda qolgandi. 4. Soliq tizimi Amirlikda soliqlar asosiy daromad manbai edi. Eng asosiy soliqlar: Zakat: Musulmon aholining daromad va mol-mulkidan olinadigan diniy soliq. Ushr: Hosildan o‘ndan bir ulush olinadigan soliq. Kishloq va bozorlardan olinadigan bojlar. Soliq yuki asosan kambag‘al dehqonlar va hunarmandlar zimmasiga tushgan, bu esa ularning iqtisodiy ahvolini og‘irlashtirgan. 5. Transport va kommunikatsiya Rossiya amirlikda yangi temir yo‘l tarmoqlarini qurishni boshlagan. Xususan, Transkaspiy temir yo‘li orqali savdo aloqalari kuchaygan. Transport infratuzilmasi deyarli rivojlanmagan bo‘lib, ichki hududlarda yuk tashish ot-aravalarda yoki karvonlar orqali amalga oshirilgan. 6. Xalqning iqtisodiy ahvoli Katta yer egaligi va Rossiya ta’sirining kuchayishi tufayli qishloq aholisi og‘ir iqtisodiy sharoitda yashagan. Aholining asosiy qismi kambag‘allikda bo‘lib, ko‘pchilik oziq-ovqat, kiyim-kechak va bo