СПОРТ ТУРЛАРИ БУЙИЧА СПОРТЧИЛАPHИНГ ОВҚАТЛАНИШ ҲОЛАТИНИ БАХОЛАШ

Аннотация

One hundred and forty athletes aged 16 to 35 years of Dinamo and Mehnat of Tashkent sports complexes were enrolled into the study. The nutrition ration of sportsmen was assessed by calculative and laboratory methods. Nutritive and biologic value were calculated for catering and familial nutrition and took into account 1260 dishes. Practical nutrition state was evaluated by familial nutrition using conventional methods. Statistic analysis of daily ration was assessed by questioning. Nutritive values of food were studied by chemical composition of food. Laboratory methods investigated the content of protein, lipids, carbohydrates, sterols, cholesterol, betasterols, vitamin C, calories and percent value of food. Energetic value of food in cold time was somewhat higher than in warm one and did not depend on sportsmen skills, in long distance runners food energetic value, composition did not correspond physiologic norms. Key words: athlete, diet, protein, fat, carbohydrate, vitamin C, energy value, laboratory methods Кириш. Одам организмига доимий тарзда таъсир кўрсатувчи атроф муҳитдаги комплекс омиллар орасида асосий ўринлардан бирини овқатланиш эгаллайди. Спортчиларни доимий кузатишнинг умумий тизимига амалдаги овқатланишни баҳолаш кўрсаткичининг қўшилиши, уларнинг саломатлиги юксаклиги ва мусобақаларга тайёр эканлигини аниқловчи, айрим холларда спортда ғалабаларга эришиш учун зарурий омилдир. Адабиёт маълумотларини таҳлил қилиш натижасида, спортчилар организми учун одатдаги овқатланиш, маҳаллий овқат маҳсулотларининг озуқавий, биологик ва фармакодинамик хусусиятлари ҳисобга олинган ҳолда, айрим маҳсулотларнинг спортчилар учун аҳамиятини аниқлашга бағишланган тадқиқотлар амалда олиб борилмаганлигига амин бўлдик [1-3]. Барча илмий тадқиқотлар аҳолининг айрим гуруҳларида овқатланиш ҳолатини ўрганишга бағишланган, бу нафақат гигиеник, балки умумдавлат миқёсида қийматлидир. Иккинчи томондан, бундай илмий ишлар профессионал спортни молиялаштириш доирасида харажатларни ишлаб чиқиш нуқтаи-иазаридан хам аҳамиятли ҳисобланади [5]. 7.1 94 2 10 Тадқиқотимизнинг мақсади енгил атлетика буйича профессионал спортчиларнинг амалдаги овқатланиш ҳолатини ўрганиш ва баҳолашдан иборат булди. Материал ва услублар. Тошкент шаҳридаги «Динамо» ва «Меҳнат» резервларига қарашли спорт мажмуалари базасида шуғулланувчи 16-35 ёшдаги 140 нафар (70 та эркак, 70 та аёл) енгил атлетикачилар (спорт усталари ва спорт устасига номзодлар) текширув объекти сифатида олинди. Спортчилариинг овқатланиш тарзи иккита - ҳисоблаш ва лаборатория усуллари билан ўтказилди. Ҳисоблаш усулида рационининг озуқали ва биологик қийматини аниқлаш учун жамоавий ва оиладаги овқатланишдан фойдаланилди. Статистик тахлил жамоавий овкатланишга мўлжалланиб тузилган 1260 та таомномага асосан олиб борилди. Амалдаги овқатланиш ҳолатини баҳолашда умумий қабул қилинган усуллар асосида оиладаги овқатланиш ҳисобга олинди. Кунлик овқат рационининг статистик таҳлили махсус ишлаб чиқилган суров-анкета маълумотларига таянган ҳолда бажарилди, бунда 2700 анкета материаллари қўлланилди. Олинган натижалар. Рационларнинг озуқавий қийматлилиги озиқ-овқат маҳсулотларининг кимёвий таркиби жадвали асосида ҳисобланди. Олинган маълумотлар СанҚваМ 0105-01 «ЎзР аҳолиси учун овқат маҳсулотларининг уртача кунлик оқилона овқатланиш меъёрлари» талаблари Енгил атлетиканинг барча турларида фаолият кўрсатаётган спортчилар овқат рационининг таркибий энергетик қийматининг тахлили амалдаги овқатланишда уртача кунлик рационинг энергетик қиймати оқсиллар ҳисобига бўлган солиштирма оғирлиги 12- 13,7% ташкил этади, бу эса физиологик мезонлар доирасига тўғри келади (11-13%), ёғлар ҳисобига кунлик энергия сарфининг тавсия этилган 26-27% га нисбатан 28,1- 28,8% қоплайди. Карбонсувлар буйича тавсия этилган 55% физиологик меъёрга қараганда сезиларли даражада юқори эканлигини кўрсатади (57,0-58,7%) [11]. Сакраш, гимнастика, теннис, ўқ отиш ва диск, тўқмоқ ва найза улоқтириш билан шуғулланувчи спортчиларнинг овқат рационида озуқавий ва энергетик қиймат буйича айрим фарқлар аниқланди. Кўрсатиб ўтилган икки гуруҳдаги енгил атлетикачилар овқат рационларининг озуқавий қийматини таққослаш натижалари кўрсатишича, «улоқтирувчи» спортчиларда оқсиллар ва ёғларнинг энергетик ҳажми ишончли даражада (р<0,05) юқори, бўлгани холда, карбонсувлар буйича олинадиган энергия ҳажми ўртасида деярли фарқ кузатилмайди [9]. 7.1 95 2 10 Турли масофаларда югуриш турлари билан шуғулланувчи спортчиларда хам овқат рационининг озуқавий ва энергетик қийматлари ўртасида айрим фарқлар оқсилларнинг энергетик сиғимига таалуқли: бажариладиган югуриш масофаси қанчалик узоқ бўлса ва кучли зўриқиш талаб қилса оқсилларнинг энергетик ҳажми шунчалик ишончли юқори қийматга эга экан. Агар, узоқ масофаларга югурувчи спортчиларда оқсилнинг энергетик ҳажми 12,8-13,1%) ни ташкил этса, қисқа масофаларга югурувчи спортчиларда бу кўрсаткич 13,4- 13,5% (Р<0,05) га тенг (2- жадвал). Ўта узоқ масофаларга - тўсиқлар орқали 2000 метрга, тўсиқлар орқали 3000 метрга, 5000; м