DOSTONLARDA DIALEKTALIZM MASALALARINI O‘QITISH

Аннотация

Maqolada Alpomish dostoni haqida nazariy ma’lumotlar va til jihatidan tahliliy misollar berilgan. Ushbu dostonda ishlatilgan dialektizmga oid so‘zlarning hozirgi o‘zbek adabiy tilidagi muqobillari berilgan. Alpomish dostonida o‘zbek millatiga xos eng yuksak ma’naviy-axloqiy sifatlar, ayniqsa millatdoshlarimizdagi so‘zga chechanlik, mohirlik bilan so‘z qo‘llash san’ati, topqirlik qobilyati kabilar misollarda ham keltirilgan. Kalit so‘zlar: dialektizm, fonetik, leksik-fonetik, ma’naviy, qahramonlik, mardlik, vatanparvarlik. “Alpomish” – dоstоnidа o‘zbеk хаlqining аzаl-аzаldаn imоn-e’tiqоd, оr- nоmus vа yurt birligi yo‘lidа o‘zini аyamаsligi yorqin аks ettirilgаn.1 Shuning uchun ham O‘zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I.Karimov “Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch” asarida bu dostonga: “Alpomish – o‘zbekning o‘zligini namoyon etadigan, mard va tanti xalqimizning yurak-yuragidan chiqqan, ota-bobolarimiz avlodlaridan avlodlariga o‘tkazib kelayotgan qahramonlik qo‘shig‘idir. Alpomish dostoni bizga insonparvarlik fazilatlaridan saboq beradi”, - deb ta’rif bergan. Shuning uchun hаm 1999- yildа ushbu dоstоn yarаtilgаnining ming yilligi mаmlаkаtimizdа kеng bаyrаm qilindi. Bu dоstоnni o‘zbеkning buyuk bахshisi Fоzil yo‘ldоsh o‘g‘li аytgаn. “Alpоmish” dоstоnining bоshqа bахshilаr tоmоnidаn аytilgаn qirqdаn оrtiq nusхаsini juda ko‘p оlimlаr yozib оlishgаn. Lеkin ulаrning birоrtаsi vоqеаlаrning qiziqаrliligi, ifоdаning tа’sirchаnligi, tаsvirning izchilligi, o‘zbеk хаlqigа хоs bеlgilаrni аks ettirа оlish qudrаti bilаn Fozil yo‘ldоsh o‘g‘li аytgаn nusхаgа tеng kеlоlmаydi. Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li ulkаn istе’dоdi tufаyli o‘zbеk хаlq dоstоnchiligini yangi bоsqichgа ko‘tаrgаn. Fоzil yo‘ldоsh qirqdаn оshiq хаlq dоstоnlаrini to‘lа yod bilgаn vа bеtаkrоr iste’dodi bilаn аytgаn dоstоnlаrining bаdiiy jihаtdаn bоshqаlаrnikidаn mukаmmаl 1 O`zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti Islom Karimovning > asari. > nashriyoti. Toshkent-2008. 7.1 158 2 9 bo‘lishigа erishgаn. “Alpоmish” dоstоni nаfаqаt baxshining ijоdidа, bаlki o‘zbеk хаlq dоstоnchiligidа аlоhidа аhаmiyat kаsb etаdi. Chunki bu dоstоndа o‘zbеk хаlqigа хоs eng ezgu sifаtlаr hаqqоniy hаmdа tа’sirli аks ettirilgаn. Ushbu durdona meros Qadimiy turkiy tilda yozilgan dostonlar biridir, shu jihatdan ham ushbu asar tilshunoslar uchun ham juda qadrli, til tarixini tadqiq qilishda katta ahamiyatga ega madaniy boylikdir. Bu dostonda Alpomish laqabli Hakimbek degan qoʻrqmas pahlavonning amakisi (qaynotasi) bilan sevgilisi Barchinoyni yovuz Qalmoqlar yurtidan qutqarib kelishi va murod-maqsadiga yetishi juda ishonarli tarzda yoritib berilgan. Alpomish Qalmoqlar yurtida koʻp qiyinchiliklarga, hiyla-nayranglarga duch kelib, ularni mardona yengib oʻtadi. Oʻzining mardligi, haqqoniyligi, tantiligi tufayli Qalmoqlar yurtida ham, oʻz vatanida ham adolatni qaror toptiradi. Ushbu dostonda oʻzbeklarning o‘ziga xos feʼl-atvori, udumlari va urf-odatlari ochib berilgan dostonlardan biridir. Hamda dostonni til jihatdan tahlil qiladigan bo‘lsak, juda ko‘plab so‘zlarning tarixiy shaklini, o‘zgacha ko‘rinishlarini va albatta, dialektalizmga oid so‘zlarni ko‘rishimiz mumkin. “Ana endi katta-kichik, eli-elati, mulla-xo‘jasi, qavmi-qarindoshlari, o‘qishib yurishgan sheriklari, mana, bizning sherigimiz ketib qoladiganga o‘xshaydi, deyishib xapa bo‘lishib, qoboqlari uyulishib, dimoqlari pitishibdi. Boybo‘rining ko‘ngli uchun jiyilishib, qavmi-qarindoshlarimizni ko‘rib qolayik, oq fotiha berayik, deb xotinlar keldi. Hammasi jiyilishib keddi. Polvonning enasi Kuntug‘mish boybicha: “Ota bilan ena farzandga Hazrati Xizr Ilyosga duo qilmoqdan bo‘lak gap yo‘q. Vo darig‘”, - deb yoppasi polvonni Boychiborga mingizishib, hamma qora ko‘zlar girdini olib turishib, bir-birlariga qarashib turgan vaqtlarida mulla Hakim xalq- xaloyiqqa , qavmi- qarindoshlariga qarab uzangiga oyog‘ini tiradi. Asardan olingan ushbu matn parchasida ham quyidagicha misollardagi so‘zlar davr talabiga ko‘ra ayrim fonetik o‘zgarishlariga uchragan va ushbu holatda aks etgan: Xapa-xafa Qaboqlari-qavoqlari Pitishibdi-bitishibdi Qolayik-qolaylik Berayik-beraylik, Jiyilishibdi-yig`ilishib Keddi-ketdi Mingizishib- mindirishib “Shunda Kayqubodning yuragi ishib keddi. Alpomish yeznasiga qarab:- Assalomu alaykum, yezna,- dedi. Alpomish aydi: -Qaynim, nimang bor? Kayqubod 7.1 159 2 9 aydi: -Bor boricha, qirq qo‘yim bor, bosh otiga beraman degan bir olgina toyim bor, ikki qorin, bir jumu moyim bor,xotin olaman degan o‘yim bor, uch nimcha sarg`ichgina, mehmonlarga damlab beradigan yaxshi choyim bor. Alpomish aydi: -Balli senga, Tovkani olib beraman.Qirq qo‘yni ham tapsha,olatoyni ham,moyni ham,choyni ham tashla. Senga olib beraman. Unda Kaykubod:-Qulluq,- dedi. Suyunganidan vaqgi xush bo‘lib, shoulog‘i, deb ikki qo‘y tashladi,vaqgi xushligiga ikki qo‘y tashladi. Quymoq uyning qo‘yi,deb yana ikki qo‘y tashladi. Shunda Kaykubod vaqgi xush bo‘lib, dimog‘i choq bo‘lib, quvonganidan juragi jorilg‘iday bo‘li