TOPIRAQ QATLAMI HÁM TÁBIYATQA HÁM BIOLOGIYALIQ SISTEMALARǴA TÁSIRI

Аннотация

The article discusses the anthropogenic impact on nature and the environment in the South Aral Sea region - a sharp ecological change in the environment and a catastrophic disaster Key words: pesticides, ecology, nature, irrigation, land reclamation, chemical elements. Házirgi waqıtta adamzat tárepinen jaratılǵan 70 mıń ximiyalıq zatlar komerciyalıq túrde tarqalatuǵın preparatlar diziminde turadı. Solardıń 30 mıń túri joqarı kancerogen zatlar esaplanadı. Qaraqalpaqstan Respublikası jaylasqan aymaqlıq topıraǵı bir qansha ilimpazlar tárepinen úyrenilgen (Gerasimov 1960, T.P.Popov 1978, J.Jalǵasbaev hám basqalar 1981, B.Jollıbekov 1983, 1991,1995, A.Rafikov hám G.V. Tetyuxin 1981). N.V. Kimbergtiń klassifikaciyası boyınsha Qaraqalpaqstan topıraǵı tómendegishe bólingen. 1. batpaqlı 2. batpaqlı-otlaqlı 3. suwǵarılatuǵın batpaqlı-otlaqlı 4. otlaqlı 5. suwǵarılatuǵın otlaqlı 6. otlaqlı, qaldıq batpaqlı, joqarı gumuslı 7. kebirli batpaqlı 8. kebirli batpaqlı, shóp-sharlı, otlaqlı 9. otlaqlı-taqırlı 10. suwǵarılatuǵın otlaqlı-taqırlı 11. qaldıqlı batpaqlı, joqarı shirindili 13. otlaqlı-taqırlı, toǵaylı 14. otlaqlı shólistanlı 15. taqırlı 16. qumlı shólistanlı 17. qoń ır sur. Qaraqalpaqstan topıraqları avtomorf hám gidromorf topıraqlarǵa bólingen. Avtomorf topıraqlarǵa boz, qoń ır topıraqlar, qumlı-shólistan, taqırlı hám taqırlar kiredi. Gidromorf topıraqlar otlaqlı, allyuvial hám kebirlerge bólingen. Qaraqalpaqstannıń ulıwma maydanınıń eń kóp bólimin sur qoń ır topıraqlar iyeleydi. Egiste paydalanıp suwǵarılatuǵın 447,4 mıń gektar jer maydannıń 74,2% inde, 331,9 mıń gektarda otlaqlı allyuvial topıraqlar jaylasqan. Gidromorf otlaqlı 7.1 59 2 9 allyuvial topıraqlar Ámiw`dár`ya deltasındaǵı allyuvial qatlamlardan kelip shıqqan. Suwǵarılatuǵın allyuvial topıraqlar barlıq suwǵarılatuǵın diyxanshılıqtaǵı súrim jerdiń 2/ bólimin quraydı. Bul topıraqlardıń agroximiyalıq hám agrofizikalıq 3 qásiyeti sonnan ibarat. Topıraq payda bolıwına topıraq betine jaqın jaylasqan grunt suwlarınıń topıraqtıń barlıq profilin barqulla ıǵallap turıwı tásir etedi. Soǵan baylanıslı joqarı qatlamda jaylasqan shımlı gorizontta ósimlikler kóbirek organikalıq zattı toplaydı. Nátiyjede avtomorf topıraqlarǵa qaraǵanda gumus muǵdarı kóbirek boladı. Grunt suwları 1-3 metr bolıp, onıń qáddi ózgermeydi. Bul topıraqlardıń súrim qatlamında gumus 1% átirapında, shımlı qatlamda 2-3% ke shekem, tómengi gorizontlarda az 0,3-0,5% muǵdarında boladı. Azot muǵdarı joqarı shımlı qatlamda kóbirek (0,12-0,15% ke shekem, tómengi qatlamda az boladı. Bul topıraqlar fosfor hám kaliy menen jaqsı táminlenip, onıń shorlanıwı túrlishe boladı. Shorlanıw dár`ya joqarsınan tómenge qaray xlorid-sulfat xloridke qaray ózgere beredi. Uzaq múddetli suwǵarıw nátiyjesinde topıraqtıń morfologiyalıq qurılısında ximiyalıq hám fizikalıq qásiyetinde onıń ónimdarlıǵında ózgerislerdi keltirip shıǵaradı.Shayıp suwǵarıw duzlarlardıń tómengi qatlamǵa ketiwine alıp keledi. Grunt suwları dushshılanbaydı. İzeykeshleri hálsiz bolǵan atızlardıń shorlanıwına alıp keledi. Topıraqlarda islew jumısları súrim hám súrim astı qatlamlarda aerob qubılıslardı keltirip shıǵaradı. Bul jaǵdayda topıraqtaǵı organikalıq zatlardıń minerallasıwı kúshlirek bolıp, joqarı gorizonttaǵı shirindiniń azayıwına alıp keledi. Usı jaǵdaylarǵa baylanıslı bul topıraqlarda gumus muǵdarı azlaw (1,2-1,7%). Biraq gumus qatlamı tereń rek boladı, al azot muǵdarı az 0,05-0,08% boladı. Ámiwdárya deltasınıń topıragın izertlegen ilimpaz B.Jollıbekov (1991) bul territoriyada yarıma avtomorf hám avtomorf topıraqlardı ajıratqan. Olar gidromorf rawajlanıw basqıshın taqır zonallık sarı-qonır hám shólistanlı-qumlı ótkenligin keltirip otedi. Sonın menen birge ol tómendegi topıraq tiplerin qarap shıqqan. Ámiwdáryanıń quyar shaqapshalarında, dár`ya boylarında ensiz bolıp jaylasqan. Ol topıraq hálsiz mineralizaciyalanǵan jer astı suwları menen ıǵallanıp 3 metr tereń likte jaylasqan. Onıń duzlıǵı onsha emes. Duzdıń quramı sul`fad xloridli, karbonatlıǵı joqarı 8,8%. Gips az, fosfor – 0,12%, kaliy 1,58% Allyuvial otlaqlı topıraq. Ol jas hám júdá az ózgeriske ushıraǵan topıraq. Ol topıraq duzlı emes. Onıń gumus muǵdarı 0,59%. Bul topıraq eń ónimdarsız topıraq esaplanadı. Shólistanǵa aylanıp baratırǵan allyuvial-otlaqlı topıraq-onda jer astı suw 3-8 m de jaylasqan hám hálsiz minerallasqan. Onda gips barlıq gorizontta ushırasadı. Gumus muǵdarda 1,06% ke shekem, fosfat 0,08-0,09%, kaliy 2,2%. Onda Ca, Mg, K 7.1 60 2 9 kóp muǵdarda ushırasadı. Otlaqlı batpaqlı topıraq – ol keń tarqalǵan. Jer astı suwı 2-2,5 m de jaylasqan, mineralizaciya litrde 1 gramm. Sul`fatlı, azot az, fosfor 0,08%, kaliy 2,21%. Batpaqlı topıraq. Ol tómen rel`eflerde keń tarqalǵan. Onıń gumusı 2,49 – 5,25% ti quraydı. Gumuslı gorizont 10-40 sm. Azot muǵdarı 0,31%, fosfor 0,13%. Topıraq az duzlanǵan, duzlanıwı sul`fat tipinde. Taqırlı topıraqlar. Taqırlı topıraqlardıń ústi 0,5 – 2 sm qabırshaqlanǵan. Joqarǵı qatlamnıń mexanikalıq quramı 30 sm ge shekem baradı. Topıraǵı awır, ortasha sa