O‘ZBEK ADABIYOTIDA AYOL OBRAZI

Аннотация

Ushbu maqola Oʻzbek adabiyotida ayol obrazining turli davrlardagi rivojlanishini tahlil qiladi. Ayol obrazi dastlab qadimiy Oʻzbek adabiyotida ruhiy goʻzallik va sevgi ramzi sifatida tasvirlangan boʻlsa, XIX-XX asrlarda u jamiyatdagi o‘z haqlari uchun kurashuvchi va faol shaxs sifatida koʻrsatila boshlaydi. Mustaqillik davri va hozirgi zamon adabiyotida esa ayolning ijtimoiy va ma’naviy jihatdan yuksalishi, oila va jamiyatdagi oʻrnining yangi talqinlari paydo boʻldi. Maqolada Alisher Navoiy, Abdulla Qodiriy, Pirimqul Qodirov va Ulugʻbek Hamdam asarlaridagi ayol obrazlariga alohida e’tibor qaratilgan. Kalit soʻzlar: Oʻzbek adabiyoti, ayol obrazi, Alisher Navoiy, Abdulla Qodiriy, jadid adabiyoti, mustaqillik davri, hozirgi zamon adabiyoti, ma’naviyat, sevgi, ijtimoiy o’rin, oila ANNOTATION This article analyzes the development of the female image in Uzbek literature over different periods. Initially, in classical Uzbek literature, the female figure was portrayed as a symbol of spiritual beauty and love. However, in the 19th and 20th centuries, she began to be depicted as an active individual fighting for her rights in society. During the independence period and in contemporary literature, new interpretations of women’s roles in family and society emerged, highlighting their social and spiritual growth. The article focuses on the depiction of women in the works of Alisher Navoi, Abdulla Qodiriy, Pirimqul Qodirov, and Ulugbek Hamdam Keywords: Oybek literature, female image, Alisher Navoi, Abdulla Qodiriy, Jadid literature, independence period, contemporary literature, spirituality, love, social role, family Oʻzbek adabiyoti turli davrlarda va ijtimoiy sharoitlarda rivojlanib kelgan. Bu rivojlanishda ayol obrazining shakllanishi va oʻzgarishi muhim rol oʻynagan. Oʻzbek xalqining qadimiy an’analari, milliy qadriyatlari va madaniyati ayol obrazining turli xil 36 3 https://universalpublishings.com МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА Researchbib Impact factor: 11.79/2023 SJIF 2024 = 5.444 Том 2, Выпуск 11, Ноябрь qiyofalarda tasvirlanishiga zamin yaratgan. Oʻzbek adabiyoti, ayollarning ijtimoiy hayotdagi oʻrnini turli davr va adabiy yoʻnalishlarda aks ettirib, ularga hamda ularning ma’naviy va ruhiy dunyosiga nisbatan nozik yondashuvlarni yaratgan. Oʻzbek adabiyotining ilk davrlarida, xususan, Alisher Navoiy va Bobur kabi buyuk shoirlar ijodida ayol obrazi oliy ideallar timsoli sifatida yuksaklikka koʻtarilgan. Navoiy asarlarida ayolning ruhiy pokligi, sabri, goʻzalligi va donoligi koʻp bora tarannum etilgan. Masalan, “Xamsa” dostonlarida ayol obrazlari har doim ma’rifat, adolat va sevgi timsoli sifatida gavdalanadi [1]. XIX asr Oʻzbek adabiyotida ayollar oʻziga xos mavqega ega boʻlib, ularning ijtimoiy hayotdagi oʻrni tobora muhimlashib boradi. Bu davrda ayollar faqat uydagi vazifalar bilan cheklanmagan, balki jamiyatdagi o’zgarishlar jarayonida faol ishtirok etishni boshlaganlar. Furqat va Muqimiy kabi shoirlarning she’rlarida ayollarning oʻqimishliligi va ma’naviy kamolotga intilishi keng aks etgan. Masalan, Furqatning ijodida ayollar orqali xalqning umumiy ma’naviyati yuksalishi g’oyasi koʻp bora koʻtarilgan [2]. XX asrning boshlarida jadid adabiyoti va yangi ijtimoiy hayot talablari tufayli ayol obrazi ham o’zgarib bordi. Ayollarning jamiyatdagi faolligi oshib, ularning tenglik uchun kurashi va ma’rifatga intilishi adabiyotda yorqin aks etdi. Choʻlpon, Fitrat va Abdulla Qodiriy kabi yozuvchilar asarlarida ayol faqatgina sevgi va sadoqat ramzi emas, balki o‘z haq-huquqlarini talab qiluvchi faol shaxs sifatida gavdalanadi. Abdulla Qodiriyning “Oʻtgan kunlar” romani, ayniqsa, ayol obrazini turli qirralarda koʻrsatgan asarlardan biri hisoblanadi. Asardagi Kumush obrazi ayolning o‘z haqiqatini himoya qilish qobiliyatiga ega ekanligini koʻrsatadi. Bu qahramon oʻsha davrdagi an’anaviy ijtimoiy qoidalarga qaramay, oʻz erki va baxti uchun kurashadi [3]. Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan soʻng, ayol timsolini yangicha nuqtai nazardan talqin qilish kuchaydi. Adabiyotda ayollarning ijtimoiy-siyosiy hayotda tutgan oʻrni, ularning mustaqil shaxs sifatida rivojlanishi keng tasvirlanmoqda. Mustaqillik davri yozuvchilari asarlarida ayollar erk, ma’naviyat va oila ustuni sifatida gavdalanadi. Masalan, Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar” romanida ayol obrazi goʻzallik, fidoyilik va milliy qadriyatlarning timsoli sifatida yuksak suratda tasvirlanadi. Bu davrda ayollar oilada ona sifatida emas, balki jamiyatning teng huquqli a’zosi sifatida koʻrsatilib, ularga katta e’tibor qaratilgan [4]. Hozirgi zamon Oʻzbek adabiyotida ayol obrazlari koʻproq zamonaviy ijtimoiy muammolar va individual hayotiy tajribalar orqali tasvirlanadi. Ayollarning ijtimoiy 36 4 https://universalpublishings.com МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА Researchbib Impact factor: 11.79/2023 SJIF 2024 = 5.444 Том 2, Выпуск 11, Ноябрь hayotdagi faoliyati, ularning oila va jamiyatdagi oʻrni yanada aniq va turli qirralar bilan t