НОРМАТИВНО-ПРАВОВЫЕ ОСНОВЫ НАЛОГООБЛОЖЕНИЯ ФИНАНСОВЫХ УЧРЕЖДЕНИЙ В УЗБЕКИСТАНЕ

Аннотация

This article analyzes the regulatory and legal frameworks that regulate the taxation of financial institutions in Uzbekistan. It examines current tax policies, identifies issues and makes recommendations to improve tax efficiency, financial sector growth and compliance. Keywords: taxation, commercial banks, microfinance, liquidity, financial institution, tax policy. 267 267-276 I SON – IYUL-AVGUST www.e-itt.uz I SON. 2024 Кириш. Молия сектори ҳар қандаи давлатнинг иқтисодии у сиши ва барқарорлигида ҳал қилувчи роль у и наи ди. У збекистонда молия институтлари, жумладан, банклар, суғурта компаниялари ва кредит ташкилотлари молиявии ресурсларни сафарбар қилиш ва тақсимлашда муҳим воситачи бу либ хизмат қилади. Бу институтлар инвестицияларни осонлаштириш, ликвидликни яхшилаш ҳамда давлат ва хусусии сектор у сишини қу ллаб-қувватлаш орқали мамлакат иқтисодии ривожланишига катта ҳисса қу шади. У збекистонда молия сектори ривожланишда давом этар экан, у мураккаб тартибга солувчи муҳитга дуч келмоқда, унинг асосии устунларидан бири солиққа тортиш ҳисобланади. Солиқ солиш ҳукуматлар томонидан даромад олиш, иқтисодии фаолиятни тартибга солиш ва молия институтларининг миллии тараққие тга адолатли ҳисса қу шишини таъминлаш учун қу лланиладиган асосии воситадир. Лекин молия институтларига нисбатан қу лланиладиган солиқ режими уларнинг бизнес моделларининг у зига хос хусусияти туфаи ли ку пинча бошқа тармоқларга қараганда мураккаброқдир. У збекистонда молия институтларини солиққа тортишнинг меъе рии - ҳуқуқии базаси су нгги и илларда муҳим ислоҳотларнинг мавзуси бу лди. Ушбу ислоҳотлар солиқ и иғишни соддалаштириш, қонун ҳужжатларига риоя қилишни кучаи тириш ва молия институтлари учун янада қулаи ишбилармонлик муҳитини яратишга қаратилган. Ушбу саъи -ҳаракатларга қарамаи , солиқ сие сатини амалда амалга оширишда муаммолар, жумладан, риоя қилиш, солиқ юки ва тартибга солиш қоидаларининг аниқлиги билан боғлиқ муаммолар мавжуд. Бу муаммолар У збекистонда молия институтларини солиққа тортишни тартибга солувчи ҳуқуқии ва меъе рии -ҳуқуқии асосларни ҳар томонлама у рганиш зарурлигини таъкидлаи ди. Молиявии институтларнинг у сиши ва рақобатбардошлигини рағбатлантиришда адолатли солиққа тортилишини таъминлаш учун солиқ тизимини мувозанатлаш асосии вазифадир. У збекистондаги молия институтлари солиққа тортишнинг турли шакллари, масалан, юридик шахслардан олинадиган фои да солиғи, қу шилган қии мат солиғи (ҚҚС) ва соҳаларга оид и иғимларга қу лланилади. Солиқ кодексининг мураккаблиги ва ривожланае тган табиати ку пинча ушбу муассасалар учун риоя қилишда қии инчиликлар туғдиради. Амалдаги солиқ режими молиявии институтларнинг у зига хос хусусиятларини, масалан, молиявии маҳсулотлар ва хизматларни ҚҚС бу и ича ку риб чиқиш е ки кредит и у қотишлари бу и ича захираларни чегириб ташлаш каби хусусиятларга ту лиқ мос келмаслиги мумкин. Ушбу муаммоларни ҳисобга олган ҳолда, У збекистондаги мавжуд меъе рии -ҳуқуқии базалар молия институтларининг барқарор солиққа тортилишини етарли даражада қу ллаб-қувватлаяптими е ки и у қлигини у рганиш жуда муҳимдир. Адабиётлар шарҳи. Молиявии институтлар учун солиққа тортиш тамои иллари иқтисодии барқарорликни мувозанатлаш, даромадларни шакллантириш ва адолатли режимни таъминлаш зарурати билан шаклланади. Турли мамлакатлар у зларининг иқтисодии шароитлари ва меъе рии -ҳуқуқии базаларини акс эттирувчи турлича е ндашувларни қу ллашади. Ку пгина давлатлар, шу жумладан Украина, барқарорлик ва у сишни рағбатлантириш учун муаи ян солиқ имтие зларини тақдим этиш имконини берувчи молиявии воситачилар сифатида банкларнинг у зига хос ролини тан оладиган табақалаштирилган е ндашувни қу ллаб-қувватлаи ди (Сеч & Козачук, 2022). Молиявии инқирозлардан су нг банклар томонидан ҳаддан ташқари таваккалчиликдан ташқи таъсирларни юмшатиш учун тузатувчи солиқлар таклиф 268 www.e-itt.uz I SON. 2024 қилинди. Буларга молиявии операциялардан олинадиган солиқлар ва банк ҳажми е ки фои дасига асосланган солиқлар киради (Кеен, 2011). Молиявии институтлар учун ҳисобот бериш талабларининг ортиши солиққа риоя қилишни кучаи тириш ва улардан қочишни камаи тиришга қаратилган, бироқ улар маъмурии юкларни ҳам келтириб чиқариши мумкин (“Молия институтларининг ҳисобот бериш талаблари ва яхши солиқ тизими мезонлари”, 2022). Ушбу тамои иллар адолатли ва самарали солиқ тизимини яратишга қаратилган бу лсада, молиявии институтларнинг операцион реалликлари билан тартибга солиш талабларини мувозанатлаш муаммоси қолмоқда. Солиққа тортиш тамои иллари капитал тузилиши, рискларни бошқариш ва бозор динамикасига таъсири орқали банклар ва молия институтларининг молиявии фаолиятига сезиларли таъсир ку рсатади. Ушбу таъсирларни тушуниш молиявии барқарорлик ва у сишни кучаи тириш учун солиқ сие сатини оптималлаштириш учун жуда муҳимдир. Фоизларни чегириб ташлашнинг солиқ имтие злари банкларни қарзни молиялаштиришни ку паи тиришга ундаи ди. Корпоратив даромад солиғининг 10 фоизга ошиши банк ту лов қобилиятининг 0,8-1,4 фоиз пунктига ошишига олиб келиши мум