K.MÁMBETOVTÍŃ "BOZATAW" ROMANÍNDAǴÍ GÓNERGEN SÓZLERDIŃ QOLLANÍLÍWÍ

Аннотация

В этой статье мы раскрываем значение слов в романе К. Мамбетова «Бозатов». Ключевые слова: Устаревшие слова, исторические слова, архаизмы, названия одежды, исторические слова. Ádebiyat bul hár bir millettiń tariyxı, ótmishi esaplanadı. Kórkem shıǵarmalarda tek ǵana házirgi dáwir emes ótmishte ata-babalarımızdıń jasaw sharayatı tariyxı da sóz etiledi. Sonıń ushında tariyxıy shıǵarmalardı jazbaqshı bolǵan hár bir jazıwshı sol dáwirdi ashıp beriw ushın, sol waqıttaǵı qollanılǵan tariyxıy sózlerdi, tillik qubılıslardı biliwi zárúr, Sebebi bunday shıǵarmalardıń ishinde házirgi kúnde qollanılıp atırǵan sózlerdi, neologizmlerdi paydalanıw orınsız. Qaraqalpaq tilinde gónergen sózler ózleri ańlatatuǵın túsiniklerge qaray hár qıylı bolıp keledi. Olardıń bir qatarı jámiyet rawajlanıwınıń belgili bir dáwirinde ómir súrgen, biraq házir turmıstan shıqqan túsiniklerdiń, máselen, kiyim-kensheklerge, úy-ishi zatlarına (jegde, tu’rme, xalqa, háykel, boqjama, sabayaq, tuwrılıq, jipek jul, t.b) baylanıslı atamalar bolsa, ekinshi birewleri mámleketlik basqarıw islerine baylanıslı túsiniklerdiń(qusbegi, datqashı, bolıs, biy, oyaz, t.b. )atamaları, al úshinshi birewleri házir de ómir súrip kiyatırǵan túsiniklerdiń dáslepki atamaları. 28 Yanvar, 2025-Yil t. b.sıpatında (jarlıq-hámir-buyrıq, úgit-agitaciya, t.b.)ushıraydı.Búgingi kúnde gónergen sózler boyınsha islenip atırǵan jumıslar kóplep ushırasadı [1.117]. Biz K.Mambetovtıń tariyxıy romanlarınıń tilin úyrenedi ekenbiz onda házirgi kúnde qollanılıwdan shıqqan kiyim-kenshek atamalrı mámleketlik basqarıw islerine baylanıslı túsinikler, úy-ruwzger buyımlarınıń atları keń qollanılǵan. Onıń shıǵarmalarındaǵı gónergen sózlerdi istorizmler hámde arxaizmler dep eki toparǵa bólip qarasaq boladı. Istorizmler - gónergen sózlerdiń tariyxıy dáwirler dawamında belgili bir túsiniklerdiń atamaları retinde qollanılıp keyin jámiyetlik turmıstıń rawajlanıwına baylanıslı shıǵıp qalǵan bólegi. Arxaizmler - anaw ya mınaw túsiniktiń gónergen ataması bolıp esaplanatuǵın sózler. Gónergen sózler qatlamınıń basım kópshiligin tariyxıy sózler quraydı. Olar turmıstıń hár qıylı tarawları boyınsha zat hám qublıstıń atamaların óz ishine aladı: 1. Óndiris áspablarınıń atamaları: gúnde, moyıntırıq, pazna, qos, sharıq, gúnde, sazaq, qozaq, máki, kelep aǵash, keleplew t.b. 2. Qural-jaraq atamaları: sadaq, sawıt, qara mıltıq, oq jay, qalqan t.b. 3. Diyxanshılıqqa baylanıslı: túyek, qızıllaw, qosqa qosıw t.b. 4. Hákimshilik islerine baylanıslı atamalar: xan, bolıs, biy, atalıq, qazı, jállat, pristav, oyaz, qusbegi t.b. 5. Klasslıq, sociallıq ayrıqshalıqlarǵa baylanıslı atamalar: xanzada, shaxzada, qul, kúń, malay, tul, toqal, báybishe t.b. 6. Oqıw orınlarınıń atın kórsetetuǵın sózler: medrese, meshit t.b. 7. Diniy túsiniklerge baylanıslı sózler: zikir, sadaqa, beyish, dozaq, áptúyek t.b. 8. Kiyim-kensheklerge baylanıslı sózler: kiymeshek, túrme, jegde, aydınlı, qamar, sáwkele, tóbelik, báykemi, mádeli, shiydem t.b. [1.118] Bulardıń barlıǵı da óz dáwirinde qaraqalpaq tiliniń sózlik quramında belgili orın iyelegen hám jiyi qollanılıp kelgen sózler esaplanadı. Olar tildiń házirgi jaǵdayında qollanılıwı boyınsha siyrek. K.Mámbetov shıǵarmalarındada joqarıda kórsetilgendey gónergen sózler kóplep ushırasadı. Sebebi onıń shıǵarmalarınıń kópshiligi tariyxıy dóretpeler esaplanadı.Biz onıń leksikasın tómendegi toparlarǵa bólip úyrensek boladı. 1. Siyasiy-jámiyetlik islerge baylanıslı sózler 2.Kiyim-kenshek atamalarına baylanıslı sózler 29 Yanvar, 2025-Yil Jazıwshı K.Mámbetovtıń tarıyxiy romanlarınıń biri “Bozataw” romanı tilinde basqarıw islerine, áskeriy islerge, kásipke, adamlardıń sociallıq jaǵdayına baylanıslı gónergen sózler kóplep ushırasadı. Mına Muhammed Pana háziretleriniń jetinshi atası Túrkstanda xan bolǵan adam [2.7]. Eki aǵası teńnen atalıqqa jamanlı bolıp aydalıp ketti [2.9]. Onıń ornına sonı aytqızıp turǵan patshanıń tilin kesiw kerek[2.15]. Ol júzbası:elli teńgeni az kórer dep oyladı ma,- ótinemen júzbası aǵa úsh atımızdı da alıp qalıń,- dep jalındı[2.27]. Onlıq basshısı Atamurat sultan reyimsiz[2.29]. Usılayınsha ol diywanbegini shaqırtıp aldı[2.41]. Olar teris tamǵalı Qabıl begler begi, qostamǵalı Arzı atalıq, qoldawlı Serjan nayıp, ashamaylı Tóremurat biy, tiyekli Abılǵazı biy[2.105]. Bul mısallarda xan, patsha, atalıq, begler begi, nayıp, diywanbegi, bolıs degen sózler romandaǵı waqıyalar bayan etilgen dáwirge baylanıslı siyasiy-jámiyetlik sózler bolıp tabıladı. «Patsha», «xan» sózleri mámleket basshısı, «atalıq» sózi bir neshe ruwlıq birlespelerdiń basqarıwshısı, «nayıp» sózi wázirdiń járdemshisi, «meter» belgili bir aymaqtı basqarıw boyınsha xan járdemshisi, yaǵnıy XIX ásirde Xiywa xanlıǵında mexter, meter atamaları belgili bir aymaqlardı basqarıwshı xannıń járdemshisin bildirgen. «Diywan» sózi xannıń jarlıǵı hám basqa hújjetler boyınsha jumıs júrgiziwshi degen mánini ańlatadı. «Biy» sózi erte dáwirlerde daw- jánjellerdi, shatasqan máselelerdi sheship, biylik etiwshi adam, yaǵnıy hámeldi bildirse, házirg