ВЛИЯНИЕ СТАВКИ НДС НА ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСКУЮ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ И ДОХОДЫ БЮДЖЕТА

Аннотация

Мазкур тадқиқот ишида ҚҚС ставкасининг тадбиркорлик фаолияти ва бюджет даромадаларига таъсири кўриб чиқилган. ҚҚС юқори ставкаларини таъсирига оид илмий адабиётларнинг шарҳи амалга оширилган. Мақолада ҚҚС маъмурчилиги боғлиқ масалалар таҳлил қилинган. Таҳлил натижасида тегишли хулосалар шакллантирилган. Калит сўзлар: тадбиркорлик субъекти, бюджет, товар айланмаси, солиқ солиш, ҚҚС, солиқ ставкаси, солиқ имтиёзлари. ВЛИЯНИЕ СТАВКИ НДС НА ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСКУЮ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ И ДОХОДЫ БЮДЖЕТА Бисенбаев Шаряр Куанишбаевич Каракалпакский государственный университет Аннотация. В данном исследовании рассмотрено влияние ставки НДС на деловую активность и доходы бюджета. Проведен обзор научной литературы о влиянии высоких ставок НДС. В статье анализируются вопросы, связанные с администрированием НДС. В результате анализа были сделаны соответствующие выводы. Ключевые слова: субъекты предпринимательства, бюджет, товар оборот, налогообложение, НДС, налоговая ставка, налоговые льготы. INFLUENCE OF VAT RATE ON BUSINESS ACTIVITY AND BUDGET INCOME Bisenbaev Sharyar Kuanishbaevich Karakalpak State University Аbstract. This study examines the impact of the VAT rate on business activity and budget revenues. A review of scientific literature on the effects of high VAT rates was conducted. The article analyzes issues related to VAT administration. As a result of the analysis, appropriate conclusions were drawn. Keywords: business entities, budget. goods turnover, taxation, VAT, tax rate, tax benefits. IX SON - SENTYABR, 2024 250-225507 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, sentyabr www.e-itt.uz Кириш. Солиқ солиш тартибини оптималлаштиришга оид олиб борилган тадқиқотларда қўшилган қиймат солиғи масаласининг (ҚҚС) долзарблиги нафақат ҚҚС давлат бюджети даромадларида асосий манбасини ташкил этувчи умумдавлат солиқ сифатида тан олиниши ва билвосита солиққа тортишда муҳим рол ўйнаши балки ҚҚСнинг иқтисодиётга турли даражадаги таъсири билан ҳам боғлиқдир. Жумладан, ҚҚСнинг бюджетни шакллантириш ролини ҳисобга олган ҳолда, мазкур солиқнинг ялпи ички маҳсулот динамикаси билан ўлчанадиган иқтисодий ўсишга таъсири аниқ ва кўплаб тадқиқотлар билан тасдиқланган (Ершов, 2018; Полбин, 2018; Asllani, 2018; Tanchev, 2019). Бироқ, шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, ҚҚС жорий этилишидан асосий мақсади солиқ тизимининг фискал функциясини амалга оширишдир. Халқаро тажрибага кўра, ушбу солиқни миллий солиқ тизимига киритган давлатлар бюджети даромадининг тахминан 15%ни ҚҚС ташкил қилади (Суптело ва Дашута, 2019). Жаҳондаги 170 дан ортиқ мамлакатларда кенг қўлланиладиган ҚҚСнинг мамлакатлар учун даромадларни ошириш воситаси сифатида янада аҳамияти ошади ҳамда ушбу солиқ турини кўлами ва маъмурчилигида доимий ўзгаришлар киритилиб борилаади. ҚҚСнинг миллий даромадни йиғиш воситаси сифатида устун мавқеи мустаҳкамланиб бориши билан бир қаторда, ўзгарувчан иқтисодий муҳитга жавобан ҚҚС тизими такомиллаштрилиб борилади. Тадқиқот методологияси. Тадқиқот ишида ҚҚС ставкасини оширишнинг таъсирларига оид тадқиқотлар ўрганилган ва илмий адабиётлар шарҳи амалга оширилган. Назарий ва амалий нуқтаи назардан ҚҚС қўлланишини таҳлили амалга оширилган. Таҳлилда ҚҚС маъмурчилиги боғлиқ масалалар кўриб чиқилган. Тадқиотда илмий абстракция, таҳлил ва синтез, индукция ва дедукция, тасвирий статистика, қиёсий таҳлил, эксперт баҳоси, анализ каби усуллардан фойдаланилган. Адабиётлар шарҳи. Истеъмолчи сифатида бозордан бирор нарса сотиб олганимизда, квитанцияда ҚҚС сотув нархига қўшилганлигини кўришимиз мумкин. Бироқ, ҚҚС фақат якуний истеъмолчига сотилган товарлар ёки хизматлардан ундирилмайди, шунингдек, айланма солиғини эслатувчи тадбиркорлик субъектлари ўртасидаги таъминот занжиридаги барча аввалги амалга оширилган операцияларга ҳам тегишли. ҚҚС сумасига тузатишлар киритмаслик, бу солиқларнинг каскадланишига (солиқ бўйича солиқ тўланиши) олиб келади, бу эса катта иқтисодий бузилишларни келтириб чиқаради. Бунга йўл қўймаслик учун ҚҚС кредитлаш механизмидан фойдаланади, бунда тадбиркорлик субъектлари ўз бизнес харажлари учун тўланган ҚҚСни (кириш ҚҚС) сотишдан ундирилган ҚҚС (чиқиш ҚҚС)га кредитлаш ҳуқуқига эгадир. Шундай қилиб, якуний ҚҚС суммасини тўлаш фақат охирги истеъмолчилар зиммасига тушади (de Mooij ва Swistak, 2022). ҚҚС қамровининг кенгайтириш ва солиқ ставкаларини ошириш борасида олиб борилган ислоҳотлар натижасида тадбиркороик субъектлари даромадига салбий таъсир кўрсатади: бу тижорат тузилмаларини пасайган фойда маржасини қоплаш учун нархларни оширишга мажбур қилади. Нархларнинг ошиши муқаррар равишда талабнинг ўртача пасайишига олиб келади (Фармон, 2018). Аввало, истеъмол учун зарурий маҳсулотлар қимматлашади. Бу бозорда фаолият юритувчи тадбиркорлик субъектлари юқори товар айланмаси ва жуда паст даражадаги маржага эга бўлишига олиб келади. Тадбиркорлик субъектларида ҚҚСнинг қўшимча ошган фоизини таннархда сақлаб қолиш имконияти мавжуд эмас. Шунга кўра, тадбиркорлик 251 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, sentyabr www.e-itt.uz субъектлари солиқ юкига бард