RAXIT KASALLIGI NIMA VA UNING KELIB CHIQISH SABABLARI

Аннотация

This article provides a comparative overview of PUVA and UVB phototherapy in psoriasis treatment, focusing on clinical outcomes and safety profiles. PUVA involves psoralen administration combined with UVA exposure and is effective in severe psoriasis cases but increases the risk of skin malignancies with prolonged use. NB-UVB therapy (311 nm) is widely used for mild to moderate psoriasis, significantly reducing PASI scores while offering a safer long-term profile. The article outlines the strengths and limitations of both methods based on clinical evidence. Keywords: psoriasis, PUVA, UVB, NB-UVB, PASI, phototherapy, safety KIRISH. Psoriaz — immun mexanizmlar bilan bog‘liq, surunkali, qaytalanuvchi teri kasalligi bo‘lib, bugungi kunda dunyo aholisining taxminan 2–3 foizida uchraydi. Kasallikning asosiy klinik belgilari terida chegaralangan, giperemiyalangan, kumushrang qoplamali toshmalar shaklida namoyon bo‘ladi. So‘nggi yillardagi ilmiy tadqiqotlar psoriaz rivojlanishida genetik omillar, immun tizimi disbalansi va tashqi muhit omillarining murakkab o‘zaro ta’sirini ko‘rsatmoqda. Patogenez jarayonida asosan T-limfotsitlarning haddan tashqari faollashuvi, epidermal hujayralarning tez ko‘payishi va yallig‘lanish mediatorlarining ortiqcha ishlab chiqarilishi kuzatiladi. Psoriazning yengil shakllarida lokal terapiyalar yetarli natija bersa-da, o‘rta va og‘ir shakllarida tizimli davo va fototerapiya muhim o‘rin tutadi. Fototerapiya — ultrabinafsha nurlanish yordamida teridagi patologik jarayonlarni bostirishga asoslangan muolaja usuli bo‘lib, hozirda klinik amaliyotda keng qo‘llanilmoqda. Ayniqsa, PUVA (psoralen + UVA) va NB-UVB (311 nm) terapiyalari psoriaz davolash protokollarida asosiy usullar sifatida tavsiya etiladi.PUVA terapiyasida psoralen moddasining fotosensibilizatorlik xususiyati hisobiga UVA nurlari ta’siri kuchayadi va epidermis hamda dermadagi immun hujayralarning faolligi pasaytiriladi. NB-UVB terapiyasida esa tor diapazondagi ultrabinafsha nurlar keratinotsitlar proliferatsiyasini sekinlashtiradi va yallig‘lanish 325 “TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING MUAMMOLARI VA YECHIMLARI” reaksiyalarini kamaytirishga yordam beradi. Har ikkala usulning klinik samaradorligi bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqotlar ularning o‘ziga xos afzalliklari va cheklovlari borligini ko‘rsatmoqda. Ushbu maqolada psoriazni davolashda PUVA va UVB fototerapiya usullarining klinik natijalari, qo‘llash imkoniyatlari hamda xavfsizlik darajasi bo‘yicha taqqoslovchi tahlil olib boriladi. ASOSIY QISM. Fototerapiya — ultrabinafsha nurlar yordamida teri kasalliklarini davolash usuli bo‘lib, ayniqsa psoriazda immun tizimining patologik faolligini pasaytirishga xizmat qiladi. Ultrabinafsha nurlanish T-limfotsitlarning proliferatsiyasini susaytiradi, yallig‘lanish mediatorlari ishlab chiqarilishini kamaytiradi va keratinotsitlarning ortiqcha o‘sishini to‘xtatadi. Shu sababli fototerapiya psoriaz patogenezidagi asosiy patologik mexanizmlarni nishonga oladi. PUVA terapiyasi — psoralen preparatini ichga yoki tashqi qo‘llash orqali organizmni UVA (320–400 nm) nurlarga sezgir holga keltirish va so‘ng ultrabinafsha nur bilan ta’sirlantirishdan iborat. PUVA terapiyasi odatda haftasiga 2–3 marta amalga oshiriladi va to‘liq kurs 15–25 seansdan iborat bo‘lishi mumkin. Klinik tadqiqotlarda PUVA terapiyasidan keyin PASI 75 (Psoriasis Area and Severity Index) ga erishish ko‘rsatkichi 70–90% oralig‘ida qayd etilgan. PUVA ayniqsa psoriazning og‘ir shakllarida samarali hisoblanadi. Biroq, terapiya davomiyligi ortgan sari teri fototoksik reaksiyalari, terining erta qarishi va uzoq muddatli qo‘llanganda teri karsinomalari rivojlanish xavfi ortishi kuzatilgan. NB-UVB terapiyasi 311 nm to‘lqin uzunligidagi tor spektrli ultrabinafsha nurlar yordamida amalga oshiriladi. Bu usul PUVA terapiyasiga nisbatan qulayroq va xavfsizroq sanaladi. NB-UVB asosan yengil va o‘rta darajadagi psoriazda qo‘llaniladi, ba’zan og‘ir holatlarda ham natija beradi.NB-UVB muolajalari haftasiga 2–5 marta o‘tkaziladi, umumiy kurs davomida odatda 20–30 seans tavsiya etiladi. PASI 75 ga erishish ko‘rsatkichi PUVA bilan teng yoki biroz pastroq bo‘lishi mumkin (60–85%). Shu bilan birga, NB-UVB terapiyasi bilan bog‘liq nojo‘ya ta’sirlar odatda yengil (teri qurishi, eritema) va vaqtinchalik bo‘ladi. Eng muhimi, uzoq muddatli qo‘llashda karsinoma xavfi juda past darajada qoladi. PUVA va NB-UVB terapiyalarining taqqoslanishi. PUVA va NB-UVB terapiyalari psoriazning turli shakllarida samarali hisoblanadi. PUVA terapiyasi og‘ir shakllarda tezkor natija beradi, lekin uzoq muddatli xavfsizlik nuqtayi nazaridan NB-UVB ustunroq. NB-UVB terapiyasining yana bir afzalligi shundaki, psoralen preparatini qabul qilish zarurati yo‘qligi sababli bemor tomonidan yaxshiroq qabul qilinadi.Taqqoslash natijalari shuni ko‘rsatadiki, PASI 75 ga erishishda PUVA terapiyasi biroz yuqori samaradorlikka ega bo‘lsa-da, NB-UVB uzoq muddatli xavfsizlik darajasi va qo‘llash qulayligi sababl