NERV SISTEMASI VA UNING ANATOMIYASI

Аннотация

Mazkur maqolada nerv sistemasining tuzilishi, asosiy bo‘limlari va ularning funksiyalari batafsil yoritilgan. Nerv sistemasi organizmdagi eng muhim tizimlardan biri bo‘lib, uning vazifasi tashqi va ichki muhitdagi o‘zgarishlarga javob qaytarish, axborotni qayta ishlash va organlar faoliyatini boshqarishdir. Maqolada markaziy va periferik nerv sistemalari, ularning asosiy tarkibiy qismlari, shuningdek, neyronlar funksiyasi haqida keng ma’lumot berilgan. Kalit so‘zlar: nerv sistemasi, markaziy nerv sistemasi, periferik nerv sistemasi, neyron, miya, orqa miya. Kirish. Nerv sistemasi hayot uchun zarur bo‘lgan barcha jarayonlarni boshqarishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bu tizim orqali organizm tashqi va ichki muhit bilan uzluksiz axborot almashinuvi amalga oshiriladi. Nerv sistemasi markaziy (MNS) va periferik (PNS) qismlarga bo‘linadi. MNS miya va orqa miyadan tashkil topgan bo‘lib, axborotlarni qayta ishlash va qaror qabul qilish markazi hisoblanadi. PNS esa MNS bilan tana a’zolari o‘rtasidagi aloqani ta’minlab, harakatlarni va ichki organlar faoliyatini muvofiqlashtiradi. Ushbu maqolada nerv sistemasining anatomik tuzilishi, uning asosiy tarkibiy qismlari va ular o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilinadi. Neyronlarning asosiy funksional elementlari, axborot uzatish jarayonlari va reflektor mexanizmlar ham yoritiladi. Materiallar va usullar Ushbu tadqiqotda ilmiy adabiyotlar va tibbiyot darsliklaridan foydalanildi. Nerv sistemasi tuzilishini o‘rganishda anatomik atlaslar va neyrobiologik tadqiqotlar natijalari tahlil qilindi. Tadqiqotda nerv sistemasi bo‘yicha amaliy fiziologik tadqiqotlar ham o‘rganilib, ularning fiziologik jarayonlardagi roli tushuntirildi. Shu bilan birga, neyronlar va ularning axborot uzatish jarayonlari elektr impulslari orqali qanday amalga oshirilishi eksperimental tadqiqotlar asosida tahlil qilindi. Markaziy nerv sistemasi Markaziy nerv sistemasi (MNS) inson organizmining asosiy boshqaruvchi tizimi bo‘lib, u miya va orqa miyadan iborat. MNSda barcha axborotlar qayta ishlanadi va javob reaksiyalari shakllantiriladi. 1. Miya 254 https://universalpublishings.com МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА Researchbib Impact factor: 11.79/2023 SJIF 2024 = 5.444 Том 2, Выпуск 10, 31 Октябрь Miya MNSning eng muhim qismi bo‘lib, u murakkab funksiyalarni bajaradi. Miya ko‘plab bo‘limlardan iborat: bosh miya qobig‘i, yarim sharlar, miyaning oraliq va orqa qismlari. Har bir bo‘lim alohida vazifalarga ega, masalan, bosh miya qobig‘i sezgi organlaridan keladigan ma’lumotlarni qabul qilish va qayta ishlash uchun mas’uldir. Miyaning yarim sharlarida esa xotira, fikrlash va aqliy faoliyatlar amalga oshiriladi. 2. Orqa miya Orqa miya miyaning davomiy qismi bo‘lib, u MNS va PNS o‘rtasidagi bog‘lanishni ta’minlaydi. Orqa miya reflektor faoliyatni boshqaradi va periferik nervlar orqali signallarni uzatadi. Shuningdek, u sezgi va motor funksiyalarini ham nazorat qiladi. Periferik nerv sistemasi Periferik nerv sistemasi (PNS) MNSdan organlar va mushaklarga axborot uzatish bilan shug‘ullanadi. U somatik va vegetativ bo‘limlarga bo‘linadi. 1. Somatik nerv sistemasi: Somatik nervlar ko‘ngilli harakatlarni boshqaradi. Bu tizim orqali nerv tolalari orqali signallar markaziy nerv sistemasi va mushaklar orasida uzatiladi. Somatik nervlar ayniqsa mushak-skelet tizimi harakatlarida ishtirok etadi. 2. Vegetativ nerv sistemasi: Vegetativ nervlar esa ichki organlarning avtomatik faoliyatini boshqaradi. U ikki qismga bo‘linadi: simpatik va parasimpatik nervlar. Simpatik nervlar stress holatida organizmning “kurash yoki qochish” reaktsiyasini shakllantiradi, parasimpatik nervlar esa tinchlanish va dam olish jarayonlarini qo‘llab-quvvatlaydi. Neyronlar: Asosiy funksional birlik Neyronlar nerv sistemasining asosiy funksional hujayralari hisoblanadi. Ular orqali axborot elektr impulslari shaklida uzatiladi. Neyronlar uch qismdan iborat: dendritlar (axborotni qabul qiluvchi qismlar), soma (hujayra tanasi) va aksonlar (axborotni uzatuvchi qismlar). Har bir neyron boshqa nerv hujayralari yoki mushaklar bilan bog‘lanib, axborot uzatish zanjirini shakllantiradi. Natijalar Nerv sistemasining tuzilishi va funksiyalari o‘rganish jarayonida quyidagi muhim jihatlar aniqlandi: 1. Miya va orqa miya: Tadqiqot davomida markaziy nerv sistemasining insonning harakatlari, sezgi organlari va ichki organlari faoliyatini boshqaruvchi 255 https://universalpublishings.com МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА Researchbib Impact factor: 11.79/2023 SJIF 2024 = 5.444 Том 2, Выпуск 10, 31 Октябрь asosiy mexanizm ekanligi tasdiqlandi. Miya yarim sharlaridagi turli bo‘limlar intellektual faoliyat, xotira, til va harakatlarni boshqarish uchun mas’uldir. 2. Periferik nerv sistemasi: PNS orqali MNS va tananing boshqa qismlari o‘rtasidagi signalizatsiya amalga oshiriladi. Bu tizimning somatik qismi mushaklar va teri orasidagi signal almashinuvini ta’minlaydi, vegetativ qismi esa yurak urishi, nafas olish va hazm qilish kabi jarayonla