ABDURAUF FITRATNING HATOTI VA IJODI, QATAG’ON QILINISH SABABLARI

Аннотация

Abdurauf Fitrat is an Uzbek historian, philologist, translator, writer, playwright and poet, one of the founders of the modern Uzbek language and literature, a prominent representative of Central Asian Jadidism, the first Uzbek professor. Jadidism is a supporter of the national enlightenment movement. He was educated in Turkey. Before the revolution, he actively participated in the liberation of Central Asia from Russia, was under police surveillance. Inspired by the "Young Turks" movement in Turkey, he founded the "Young Bukhara" party in Bukhara and became its spiritual leader. Together with his friend and colleague Munzim, he sent 70 young Turkistanis from Bukhara to study at a number of higher educational institutions in Germany. Keywords: Young Turks, Young Bukhara people, Kokand incident, Debate, Sayha, Sayyohi hindi, Red Uzbekistan, Chigatayism in Uzbek literature, Examples of Uzbek literature. РАБОТА И СОЗДАНИЕ АБДУРАУФА ФИТРАТА, ПРИЧИНЫ РЕПРЕССИЙ Аннотация Абдурауф Фитрат – узбекский историк, филолог, переводчик, писатель, драматург и поэт, один из основоположников современного узбекского языка и литературы, первый узбекский профессор, известный представитель среднеазиатского модернизма. Джадидчик – сторонник национально-просветительского движения. Учился в Турции. До революции он активно участвовал в усилиях по освобождению Средней Азии от России и находился под контролем полиции. Вдохновленный движением «младотурков» в Турции, он основал в Бухаре партию «Молодая Бухара» и стал ее духовным лидером. 1399 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 Совместно со своим другом и коллегой Мунзимом он отправил 70 молодых туркестанцев из Бухары на обучение в ряд высших учебных заведений Германии. Ключевые слова: младотурки, младобухарцы, Коканский инцидент, дебаты, сайха, туристический индеец, красный Узбекистан, Чигатайлик в узбекской литературе, примеры узбекской литературы. KIRISH: Abdurauf Fitrat 1886-yilda Buxoro shaxrida ziyoli oilasida tug’ilgan, adibning otasi savdogarchilik bilan shug’illlangan bo’lib, 1918-yilgacha Qashqarda turib qoladi. Yosh Abdurauf asosan onasi Mustafo Bibi tarbiyasida qoladi, u 1908-1918- yillarda Turkiya dorilfununda o’qiyotganda uning zukko bilimdonligi professor o’qituvchilarini hayratga solidi. Unga Fitrat−Donishmand tahallusini beradilar. Fitreatning dastlabki maqolalari “Hikmat” jurnalida bosilgan. O’zi esa Rassiya imperiyasidan kelgan muhojirlar bilan aloqa bog’lagan. Fitratning Usmonilar poytaxtida otkazgan to’rt yili Bolqon urushi va Yosh turklarning konstitutsiyaviy inqilobiga to’g’ri keladi. Fitrat o’qishni Istanbulda davom ettirib yurgan kezlarida, hamyurtlati bilan birgalikda “Buxoro ta’limi maorif jamiyati”ni tuzgan. B u jamiyat buxoroliklarning o’zaro moddiy-ma’naviy uyishmasi vazifasini bajargan hamda Buxoro va Turkiston maorifining olg’a siljishiga doir bir qator ishlarni amalga oshirgan. B u davrda Turkiya “Yosh turklar” inqilobidan mast davrni o’z boshidan kechirardi. Turkiyadagi bunday qilobiy muhit albatta yosh Fitratga ham ijobiy tasir ko’rsatadi. U siyosat maydoniga shong’ib ketti. B u yerda Fitrat Sharq adabiyoti, san’ati, tarixini chuqur va atroflicha o’rganadi. Ilg’or taraqqiyparvar turka adabiyoti vakillari, turk adabiyoti orqali esa G’arb adabiyoti bilan yaqindan tanishadi.G’arb va Sharq madaniyati, adabiyotlari o’rtasidagi farqlarni o’z ko’zi bilan ko’radi, uning sabablarini teranroq anglaydi. Fitrat vataniga qaytgach, Buxoro jadidlarining tashkilotchilaridan biri sifatida xalqni ma’rifat va madaniyatdan bahramand qilish uchun astoydil kurashdi, xususan u Buxoroning turli tumanlarida o’qituvchilik qilib, jadidchilik g’oyalarini keng targ’ib etdi. 1915-yildan “yosh buxoriklar harakatining so’l qanotiga boshchilik qildi. 1916-yilga qadar buxorolik jadidlar yakdil va yagona jabha bo’lib ish olib brogan bo’lsalar, keyinchalik ular ikkiga bo’linib ketadilar. Abdulvohid Burhonov boshchiligidagi jadidlarning bir qismi eski tarzda faqat ma’rifat- madaniyat tarqatish yo’lini tutgan bo’lsa, ularning boshqa bo’lagi Fitrat, Fayzulla Xo’jayev kabi chet mamlakatlarda o’qib kelgan yoshlar omma o’rtasida marifat va madaniyat tarqatish bilan birga amirga qarshi kurashishni ham yoqlab chiqadilar. B unday bo’linishning asosiy sabablari: birinchidan turkiston o’lkasi, shu jumladan Buxoro amirligidagi ijtimoiy- iqtisodiy va siyosiy vaziyatning og’irligi, rus podshosi va amirlikning ikki yoqlama zulimkorlik siyosati. 1400 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 Ikkinchidan, bolsheviklarning mahalliy xalq o’rtasida yurg’izgan tashviqot va targ’ibotlari tasiriga ishonuvchanlik. Uchinchidan mahalliy xalq vakillarining siyosiy vakumda saqlanganligi hamda ularning siyosat borasidagi g’oyaviy nazariy saviyasining yetarli darajada rivojlanmaganligi. Fitrat 1917-yilgi fevral voqealaridan so’ng jadidlarning buxorodagi ahvoli murakkablashgach, Samarqandga ko’chib borib 1917- yil aprelidan 1918-yil artigacha chiqib turgan “Hurriyat” gaz