FITRATNING MA’RIFIY-AXLOQIY VA TARBIYAVIY QARASHLARI

Аннотация

In the history of mankind, there have been such brilliant artists who devoted their lives, creativity, thought and intelligence to improving the current life of the people and to creating a bright future. Indeed, despite the fact that a number of nationalist writers were uprooted from the history of our spiritual heritage due to repression, studying their heritage and examining the spiritual and moral problems raised in their works has not lost its relevance even in today's conditions of independence. After all, the essence of the work of these great writers served to elevate society and the nation. Along with such selfless writers as Is'hoqkhon Ibrat, Abdulla Avloniy, Mahbudkhoj Behbudiy, Abdulla Qodiriy, Abdulhamid Cholpon, Usman Nasir, perhaps in their forefront, Abdurauf Fitrat also became the mind and heart of his country. Keywords: Mijmar, Hurriyat, Chigatay literature, Mahmudkhoj Behbudiy. ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫЕ, ЭТИЧЕСКИЕ И ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫЕ ВЗГЛЯДЫ НА ФИТРАТ Аннотация. В истории человечества были такие гениальные художники, которые посвятили свою жизнь, творчество, мысль и изобретательность улучшению жизни людей сегодня и просветлению их завтра. Фактически, несмотря на то, что ряд писателей- националистов были выведены из истории спиритизма в результате репрессий, изучение 1309 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 их наследия и исследование духовно-нравственных проблем, поднятых в их произведениях, не потеряло своей актуальности даже в сегодняшних условиях независимости. Ведь суть творчества этих великих писателей служила возвышению общества и нации. Абдурауф Фитрат стал умом и душой своего народа среди таких преданных писателей, как Исхак Хан Ибрат, Абдулла Авлони, Махбудходжа Бехбуди, Абдулла Кадири, Абдулхамид Чолпон, Усман Насир. Ключевые слова: Миджмар, Хуррият, Чигатайская литература, Махмудходж Бехбуди. KIRISH: Abdurauf Fitrat 1886-yili islomiy madaniyatning markazlaridan biri Buxoroda tavallud topgan. Otasi Abdurahimboy zamonasining ma’rifatli boylaridan, onasi Bibijon esa o’qimishli, o’z bolasi taqdirida muhim rol o’ynagan ayollardan bo’lgan. Darvoqe, Fitrat yuqorida tilga olingan anketada onasining ismini Bibijon sifatida tilga olgan. Adibning boshqa qarindosh - avlodlari ham uning to’la ismi Mustafbibi bo’lganini unutib, Bibijon ismi bilan yodlab yurishadi. Abdurahimboy ko’proq savdo ishlari bilan band bo’lgani sababli yosh abduraufning tarbiyasi ziyrak va zukko onasi Mustafbibining qo’lida bo’lgan. Abdurauf dastlab eski maktabda, so’ngra Buxorodagi mashhur “Mir Arab” madrasasida tahsil ko’rgan bo’lsada, ilmga chanqoqligi, “kitob shaydosi” bo’lganligi bois, mustaqil mutolaa orqasida aksar madrasadoshlaridan ancha ilg’orlab ketgan edi. Fitrat 1909-1913 yillarda Turkiyada o’qib ijod etgan. Turkiyada ijod etgan asarlari. U Turkiyada “Munozara”, “Sayha”, “Yurt qayg’usi” nomli kitoblarini chop etgan. Fitrat 1912-yil 11-martda Buxorolik yoshlar Kogondagi maktab egasi Liviy(yaxudiy)ning moddiy yordamida “Buxoroi sharif”, o’sha yilning 14-iyulida esa turkiy tilda “Turon” gazetasini nashr etishga muvaffaq bo’ldilar. Buxoro amirining 1917-yil 7-aprel farmoni (Manifesti)dan keyin Fitrat Samarqandga ko’chib borib, “Hurriyat” gazetasiga muharrirlik qiladi. Gazeta moddiy jihatdan og’ir ahvolda qolgach, muharrirlik lavozimini Muhammadqul O’rinboy o’g’liga topshiradi. Fitrat hayoti va faoliyatining Toshkent davrida ro’y bergan eng muhim voqeasi “Chig’atoy gurungi”ning O’zbekistondagi birinchi adabiy uyushma sifatida tuzilishidir. O’tgan asrning 20- yillarida yaratilgan adabiyotshunoslik va tilshunoslikka oid asarlarida “Chig’atoy adabiyoti”, “Chig’atoy tili” atamalari ko’p uchraydi. Fitrat “Chig’atoy adabiyoti” degan maqolasida O’rta Osiyodagi turkiy tillarida yaratilgan adabiyotning “Chig’atoy adabiyoti”- deb atalishi Chingizxonning o’g’li Chig’atoy nomi bilan bog’liqligini e’tirof etgan. Fitratning bu uyushmani tuzishdan maqsadi, birinchidan, tarqoq holda yashayotgan ilm va ijod ahlini birlashtirish, ikkinchidan, shoir va yozuvchilarning yangi asarlarini tinglab, muhokama 1310 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 qilish, uchinchisidan, davrning adabiy- ma’rifiy hayotida faol ijod etish, to’rtinchisidan, musiqa va teatr ishlarini jonlantirish, beshinchidan, lug’at tarkibi va grammatik tuzilishi murakkab bo’lgan o’zbek adabiy tilini isloh qilish, arab va fors so’zlarini qadimiy turkiy so’zlar bilan almashtirish, rus tilidan kirib kelishi mumkin bo’lgan so’zlarning o’zbekcha muqobilini ishlash, xullas, yangi, zamonaviy o’zbek adabiy tilini yaratish edi. Abdurauf Fitrat bo’lib, bu so’z tug’ma iste’dod, insonga alloh bergan yaratuvchilik qobiliyati ma’nolarini anglatadi. Zamondoshlarining guvohlik berishicha, talabalik yillari Mijmar (Cho’g’don, xushbo’y narsalar solib tutatiladigan idish ma’nosida) taxallusi bilan ham g’azallar bitgan1. 1909-yil “Jamayti xayriya’’ ning ko’magi bilan Istanbulga o’qishga borgan. Fitratning singlisi Mahbuba Rahim qizining eslashicha