«EDIGE» DÁSTANINDA QOLLANILǴAN TURAQLI SÓZ DIZBEKLERI SEMANTIKALIQ JAQTAN BÓLINIWINIŃ QOLLANILIWI

Аннотация

In this article, we focus on the usage of semantic types of phraseological units in the epic "Edige." Keywords: phraseological unit, phraseological unity, phraseological fusion, phraseological combination. Turaqlı sóz dizbekleri xalıq tilinde uzaq dáwirler dawamında mudamı jumsalıp, qáliplese otırıp, ózine tán mánilik boyawlar menen pikirdi tolıq jetkeriwde ayrıqsha xizmet etetuǵın sózlik quramnıń ayrıqsha bir toparın quraydı. Haqıyqatında da turaqlı sóz dizbekleri óziniń obrazlıǵı menen, tereń mánililigi menen, qurılısınıń quramalılıǵı menen ajıralıp turatuǵın hárbir millet tiliniń ózgeshe bir kórinisi bolıp esaplanadı. Olardıń hár biriniń xalıqtıń ásirler boyı payda etken ushqır qıyallarınıń, danalılıǵınıń, sóz dóretiwshiliktegi sheberliginiń ájayıp úlgilerin kóriwimizge boladı. Tildegi frazeologizmler oydı obrazlı etip, kórkemlep, astarlap aytıwdan payda bolǵan hám qáliplesken. Dástandaǵı frazeologizmler erte dáwirlerdegi qaraqalpaq xalqınıń jemisi dep aytsaq asıra aytqan bolmaymız.Frazeologiyalıq sóz dizbekleri grammatikalıq kóz-qarastan sóz dizbegi, jay gáp qospa gáp túrlerinde ushırasqanı menen olar teoriyalıq jaqtanda ámeliy jaqtanda úyreniwdi, anıqlawdı talap etedi hám bir-biri menen salıstırǵanda ózgesheliklerge iye ekenligi ayqın kórinedi. Edige dástanın analizlep qaraǵanımızda semantikalıq jaqtan frazeologiyalıq ótlesiwler, frazeologiyalıq birlikler, frazeologiyalıq dizbekler orın alǵan. "Edige" dástanı ǵárezsizlikten aldın ilimiy jaqtan izertlengen joq. Ǵárezsizlikke eriskennen keyin bul dástandı K.Allambergenov óz miynetlerinde sáwlelendirdi. K.Allambergenov "Edige" dástanın jarıqqa shıǵardı hám onı tariyxıy shınlıq tiykarında jaratılǵanlıǵın dálillep berdi. Bir qansha ilimpazlar dástan boyınsha ilimiy jumıslar alıp bardı. Onda til ózgeshelikleri izertlene basladı. Frazeologiyalıq ótlesiwler. V.V.Vinogradov tutas frazeologizmniń mánisi menen onı payda etiwshi sıńarlarınıń mánilerin qarım-qatnasına qaray frazeologiyalıq ótlesiw, 8 56 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ frazeologiyalıq birlik, frazeologiyalıq dizbek dep úsh toparǵa bólgen. Buǵan qosımsha tórtinshi topar etip, naqıl-maqallar frazeologiyalıq ańlatpalar degen at penen kirgizildi. Hesh qanday baylanıspaytuǵın frazeologizmler toparı frazeologiyalıq ótlesiwler dep ataladı. Máselen: Oyıl menen Qayıldan, Qarǵalı Elek boyınan, Qubırlı degen qalanıń Edil Jayıq boyınan eki tárep xalqınıń ordasına qol salıp, Kenjembay uzaq sóz salıp, ol qolınan kelmedi.( "Edige" 297- bet) Sol sózine ılayıq Bir juwabın beremiz Sózimdi basıp ayaqqa Salma jara júzime. ( "Edige" 300-bet) Bereketi ketti noǵaydıń, arwaǵı ushıp noǵaydıń, biymezgil otqan waqtında awılǵa jaw keldi dep, shuw ete qaldı kóp noǵay. ( "Edige" 306-bet) Qılıshın qınaptan suwırıp Hár túgi tebendey shanshılıp Alatuǵın sherdey jabısıp Qabaǵı qarıs jabılıp Balaǵa qarap tap qpydı. ( "Edige" 308-bet) Edigejanǵa bereyin, bawır bassa bizlerge ata-anam deyǵoysa, eter xizmet bizlerge. ( "Edige" 308-bet) Há, Kenjembay, Kemjembay Men tóbeden túspeymen Ol keynińe ermeymen. ( "Edige" 312-bet) Álip baba qara tiyin taqat janı qalmadı, qap-qara boldı júzleri, jer kórmedi kózleri. ( "Edige" 328-bet) Edige bawırıp erip sol waqta ózine keldi. ( "Edige" 332-bet) Frazeologiyalıq birlikler Frazeologiyalıq birliklerde frazeologiyalıq ótlesiw sıyaqlı tilde tayar turǵan bólinbeytuǵın bir pútin birlik bolıp tabıladı. Olardıń ayırmashılıǵı frazeologiyalıq birliktiń mánisi menen onıń astarlı mániler arasında qanday da bir baylanıs boladı. Máselen: Basshısı qulaq qoyadı, munıń múshkil ekenin biledi, dáw bir kúni kelip kóre ǵoysa, bizlerge hákim eter dep, mańlayımız qurıp keter, jılqıman qılıp qoya bereyin dep oyladı. ("Edige" 324-bet) Basın alıp qashıp ketti Áyne on tórt jasında. ( "Edige" 341-bet) Taymaǵay bastan dáwranıń Qulıp urılǵan páriyadım. ( "Edige" 337-bet) Aytqan sózdi almadıń Aqılǵa qulaq salmadıń. ("Edige" 299-bet) Edildiń qırra boyına kúniw-túnin bir etip, kóship keldi Tumanxoja "awúyli" qılǵan jayına. ( "Edige" 303-bet) Men tóbeden túskende Salarman bilek moynıńa. ("Edige" 312-bet) Qanı qızbay turǵanda 8 57 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Kórinbey ket izińe. ("Edige" 312-bet) Frazeologiyalıq dizbekler Frazeologiyalıq dizbekte olardıń quramındaǵı jeke sózlerdiń leksikalıq mánisi menen tutas frazeologiyalıq dizbektıń ańlatatuǵın mánisi ortasında tikkeley baylanıs boladı. Máselen: Edigeniń kóz aldı Tas túnek boladı. ("Edige" 309-bet) San miń úyli noǵaydı, Qarataman awzıma. ("Edige" 348-bet) Aradan júda kóp waq ótti, birneshe jıllar tolıp pitti, altı aylıq hámile boyına payda bolıp pitti, Baba háddinen asıp ketti. ("Edige" 307-bet) Adastım men aqıldan Shashım turman jolımnan. ("Edige" 307-bet) Bıraq xalıqtıń aytıwı boyınsha, ireńki sarı, qoy kózli, shiyrinnen shákerpalsózli, oń júziniń qalı bar, xan qasınan jayı, xa