INKLYUZIV TA’LIMNING PSIXOLOGIK-PEDAGOGIK VA TASHKILIY SHARTLARI

Аннотация

В данной статье рассматриваются вопросы инклюзивного образования, история его зарождения, причины инклюзивного образования, исторические формы дошкольного образования, правовая основа инклюзивного образования в Узбекистане, основные общие цели психолого- педагогического сопровождения, принципы инклюзивного образования, положительные эффекты психолого-педагогического сопровождения учащегося младшего школьного возраста с особыми образовательными потребностями пройдено. Ключевые слова: Включение, исключение, интеграция, сегрегация, инвалидность, физическая, умственная, сенсорная, умственная, комплексный подход, дети с ограниченными возможностями, инклюзивное образование. Annotation: this article cites inclusive education, its history of origin, the causes of inclusive education, historical forms of pre-inclusive education, the legal basis of inclusive education in Uzbekistan, the main general goals of psychological and pedagogical support, the principles of inclusive education, the positive effects of psychological and pedagogical support of a student in need of separate education at a small school age. 543 https://universalpublishings.com МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА ISSN: 3030-3001 SJIF 2023: 3.019, 2024: 5.444 ResearchBib IF: 13.14/ 2024 Том 2, Выпуск 9 Key words: Inclusion, exclusivity, integration, segregation, disability, physical, mental, sensory, mental, complex approach, defective children, inclusive education. Inklyuziv ta’limning dastlabki metodologik bazasi Imom al-Buxoriy, Ibn Sino, Abu Nasr Farobiy, Alisher Navoiy va Abdulla Avloniy kabi allomalarimizning asarlarida ilk g’oyalari keltirib o’tilgan. Hammamizga ma’lumki allomalarimizning asarlari Sobiq Sovet mustamlakasi davrida juda ko’plab ilmiy, badiiy kitoblar va qo’llanmalar xorijiy mamlakatlarga olib ketilgan bo’lib, yuqorida aytib o’tilgan olimlarning asarlari ham shular qatorida edi. Inklyuziv ta’limga ehtiyoj qanday paydo bo’ldi degan savol tug’ilishi ta’biiy albatta. Bunday ehtiyoj bevosita jahon urushlariga borib taqaladi. Aynan II jahon urushidan so’ng deyarli urushda qatnashgan barcha davlatlarda juda ko’plab yo’qotishlar qatorida kimningdir otasi, kimningdir onasi, kimningdir farzandi, aka yo ukasi nogironlikka duchor bo’lishdi. Natijada esa Nogironlarning huquqlari ustuvor ahamiyat kasb eta boshladi. Butun dunyoda insonparvarlikning huquqiy asosi sifatida 1948-yilda qabul qilingan “Inson Huquqlari Umumjahon Dekloratsiya” si esa barcha insoniyatning huquqini himoya qiluvchi asosiy hujjatdir. Juda uzoq vaqt davomida maxsus yordamga muhtoj bolalarni umumta’lim muassasalariga nisbatan maxsus segregatsion ta’lim muassasalarida ta’lim tarbiya berish samarali deb hisoblanib kelindi. 1970-1980-yillarga kelib jahon miqiyosida insonparvarlik va kamsitishlarga yo‘l qo‘ymaslik g‘oyasining ilgari surilishi maxsus ehtiyojli bolalarga e’tiborning yanada yaxshilanishiga olib keldi. Inklyuziv ta’limga qadar 3xil ta’lim ko’rinishi mavjud bo’lgan bo’lib, ular quyidagilar: 1. Ekslyuziya. 2. Segregatsiya 3. Integratsiya 4- ta’lim shakli bo’lib Inklyuziyani kiritamiz. Ekskuziya bu- nuqsonli bolalarning ta’lim jarayonida qatnashmasligi bo’lib, faqat nuqsonsiz bolalargina ta’lim olishi mumkin bo’lgan ta’lim shaklidir. Segregatsiya bu- nuqsonsiz va nuqsonli bolalar ta’lim jarayonida ishtirok etadi lekin ular alohida maktablarda yoki uyda ta’lim jarayoni olib boriladigan ta’lim shakli hisoblanadi. 544 https://universalpublishings.com МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА ISSN: 3030-3001 SJIF 2023: 3.019, 2024: 5.444 ResearchBib IF: 13.14/ 2024 Том 2, Выпуск 9 Integratsiya bu -Nuqsonli bolalar nuqsonsiz bolalar boradigan maktabga borib ta’lim olishi mumkin faqat ular alohida sinfxonalarda ta’lim olishadi. Inklyuziya (inglizcha “inclusive” “uyg’unlashtirish, “qamrab olish” degan ma’noni bildiradi) esa bu- nuqsonli va nuqsonsiz bolalarni bitta maktabda va bitta sinfda o’qitish imkoniyatini beradigan ta’lim shakli hisoblanadi. Ozbekiston Respublikasining 2020-yil 23-sentabrda qabul qilingan Yangi tahrirdagi “Ta’lim to’g’risidagi”qonunning 20-moddasida “Jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo‘lgan bolalar (shaxslar) uchun ta’lim tashkilotlarida inklyuziv ta’lim tashkil etiladi.” deb belgilab berilgan. Inklyuziv ta’lim- davlat siyosati bo‘lib, nogiron va sog‘lom bolalar o‘rtasida to‘siqlarni bartaraf etish, inklyuziv ta’limga muhtoj bolalar rivojlanishidagi nuqsonlarni yoki iqtisodiy qiyinchiliklaridan qat’iy nazar, ijtimoiy hayotga moslashtirishga yo‘naltirilgan umumta’lim jarayoniga qo‘shishni ifodalovchi ta’lim tizimidir. Nogironligi bo‘lgan bolalarning inklyuziv ta’limini psixologik-pedagogik qo‘llab-quvvatlashning asosiy umumiy maqsadlari quyidagilar: - bolaning rivojlanishidagi mumkin bo‘lgan muammolarning oldini olish; - bolaga rivojlanish, tarbiya va ijtimoiylashuvning dolzarb muammolarini hal qilishda yordam berish; - individual ta’lim yo‘nalishlarini ishlab chiqish; - ta’lim dasturlarini psixologik q