ФУҚАРОЛИК ҲУҚУҚИДА БИТИМЛАР ВА УЛАРНИНГ АҲАМИЯТИ

Аннотация

Today, as market relations are developing, the legal status of civil law subjects and the nature of the relations that arise between them are changing in a specific way. As a result, the range of transactions concluded between civil law subjects is also expanding significantly. The conclusion of transactions in compliance with the requirements of the law helps to prevent future disputes. Therefore, this article analyzes the concept, types, requirements for the content and form of transactions based on the legislation of the Republic of Uzbekistan, and highlights their similarities and differences with foreign, namely Kyrgyz, legislation. Keywords: Civil law, code, transaction, parties, form, writing, notarized, law, right, obligation. ДОГОВОРЫ В ГРАЖДАНСКОМ ПРАВЕ И ИХ ЗНАЧЕНИЕ Аннотация. В настоящее время, с развитием рыночных отношений, правовой статус субъектов гражданского права и характер возникающих между ними отношений существенно изменяются. В результате этого расширяется круг договоров, заключаемых между субъектами гражданского права. Соблюдение требований закона при заключении договоров помогает предотвратить возможные споры в будущем. В связи с этим в данной 1176 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 статье анализируются понятие договоров, их виды, требования к содержанию и форме на основе законодательства Республики Узбекистан, а также рассматриваются сходства и различия с законодательством Киргизской Республики. Ключевые слова: Гражданское право, кодекс, договор, стороны, форма, письменный, нотариально удостоверенный, закон, право, обязательство. КИРИШ Фуқаролик ҳуқуқида битимларнинг ўрни муҳим аҳамиятга эга десак адашмаган бўламиз. Негаки инсон бор экан, у ўз моддий эҳтиёжларини қондириш, ўзи учун муайян ҳуқуқ ва бурчларни юзага келтириш, ўзгартириш ва бекор қилиш мақсадида атрофдагилар билан муносабатга киришади. Бу эса фуқаролик ҳуқуқида битимлар деб аталади. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 101-моддасида битимлар тушунчаси ёритиб ўтилган. Битимлар бу жисмоний ва юридик шахсларнинг аниқ мақсадга қаратилган, эрк-иродаси ифодаланган онгли хатти-ҳаракати бўлиб, уларни амалга ошириш муайян ҳуқуқий оқибат келтириб чиқаради1. Юқорида таъкидлаб ўтилганидек, битим тузиш натижасида нафақат ҳуқуқлар вужудга келади, балки муайян мажбуриятлар ҳам юзага келиши лозим. Бунга мисол қилиб шарт қилинган ишларни вақтида бажариш ёки бажарилган ишлар учун келишилган ҳақни тўлаш ва бошқаларни келтириш мумкин. Замонавий ҳуқуқий тизимда битимларнинг тўғри тузилиши, бажарилиши ва назорат қилиниши ҳуқуқий барқарорлик ва иқтисодий ривожланишнинг кафолати ҳисобланади. Шу боис, ушбу мақолада битимларни тузиш ва унинг аҳамияти ҳақида ёритиб ўтилади. Аввало, битимларнинг ҳуқуқий табиатига тўхталадиган бўлсак, битим тузувчиларнинг эркининг ифодаланишига қараб бир томонлама, икки томонлама ва кўп томонлама битимларга, муқобил ижронинг бўлиш-бўлмаслигига қараб, ҳақ бараварига ва текинга тузиладиган битимларга, қай пайтдан эътиборан тузилган деб ҳисобланишига қараб эса консенсуал ва реал битимларга бўлинади. Бундан ташқари битимлар казуал ва абстракт битимларга, битим иштирокчиларининг ўзаро муносабатларига хос алохида хусусиятларига кўра фидутсиар ва фидутсиар бўлмаган битимларга бўлиб ўрганиш мақсадга мувофиқ бўлади2. Битимлар муддатли ва муддатсиз ҳам тузилиши мумкин. Битимда ҳуқуқ ва мажбуриятнинг вужудга келиши ёки бекир бўлиш вақти кўрсатилган бўлса, бундай битимлар муддатли ҳисобланади. Битимнларнинг муддатини белгилаш аниқ кун, ой, йил, муайян вақтнинг ўтиши ёки муайян ҳодиса юз бериши билан амалга оширилиши мумкин. 1 Зокиров И.Б Фуқаролиқ ҳуқуқи - Т, 2006 -158; 2 Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси (101-128-моддалар); 1177 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 Ижро этилиш вақти кўрсатипмаган битимлар муддатсиз битимлар ҳисобланади ва унга кўра кредитор ҳар қачон ижрони талаб қилишга, қарздор эса ижрони ҳар қачон амалга иширишга ҳақли бўлади. Кредитор ижрони талаб қилганда, шартнома моҳиятидан англашилмаса, қарздор мажбуриятни талаб қўйилган кундан эътиборан етти кунлик муддат ичида бажариши лозим. Бундан ташқари фуқаролик ҳуқуқида шартли битимларга ҳам таъриф бериб ўтилган бўлиб, унга кўра тарафлар ўртасида тузиладиган битимнинг амалга оширилиши ёки бекор бўлиши бирон-бир шартга боғлаб қўйилишига шартли битим дейилади. Фуқаролик кодексининг 104-моддасида шартли битимларнинг икки хил кўриниши келтирилган. Булар шартли кечиктирилган ва бекор бўлиш шарти билан тузилган битимлар ҳисобланади. Агар тарафлар ҳуқуқ ва мажбуриятларининг юз беришини номаълум ҳолатга боғлиқ қилиб қўйсалар бундай битим шартли кечиктирилган битим ҳисобланади. Тарафларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларининг бекор бўлиш ёки бўлмаслиги номаълум ҳолатга боғлиқ қилиб қўйилса, бундай битим бекор бўлиш шарти билан тузилган битим ҳисобланади. Битим тузишда эркни ифодалаш усули бу битимнинг шакли ҳисобланади. Битим оғзаки ва ёзма шаклда тузилади. Ёзма битимларнинг ўз ўрнида оддий ёзма ва нота