JAZODAN OZOD QILUVCHI NORMALAR

Аннотация

This article examines the norms of exemption from punishment, their role and significance in the legal system. Exemption norms are rules established in the Criminal Code and judicial practice that allow individuals to be exempted from punishment or to mitigate punishment. The article also examines the types of these norms, their application, international experience and statistics. Keywords. Exemption norms, Criminal Code, rehabilitation, amnesty, pardon, social services, rehabilitation. НОРМЫ ОСВОБОЖДЕНИЯ ОТ НАКАЗАНИЯ Аннотация. В данной статье рассматриваются нормы, освобождающие от наказания, их роль и значение в правовой системе. Нормы, освобождающие от наказания, – это определенные в уголовном кодексе и судебной практике правила, позволяющие освободить лицо от наказания или смягчить наказание. Также в статье рассматриваются виды этих норм, их применение, международный опыт и статистика. Ключевые слова: нормы освобождения от наказания, уголовный кодекс, реабилитация, амнистия, амнистия, социальные услуги, реабилитация. Inson jinoyat sodir etar ekan uning sodir etgan ijtimoiy xavfli qilmishiga nisbatan, jazo tayinlanishi muqarrar. Agar sodir etgan aybli ijtimoiy xavfli qilmishga nisbatan jazo tayinlanmasa har bir shaxs o‘z bilganicha boshqa fuqarolarni huquq va erkinliklarini paymol qiladi va undan foydalanadi, taraqqiyot inqirozga yuz tutadi. Jamoat tartibini bir me’yorda ushlab turish uchun davlat jinoyat sodir etgan shaxslarga nisbatan jazo va huquqiy ta’sir choralarini belgilagan. 1163 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 Shuningdek davlat jinoyat sodir etgan shaxslarga nisbatan ularni axloqan tuzalish yo‘liga kirishi, yangi ijtimoiy xavfli qilmish sodir etilishini oldini olish, jamiyatdagi jinoyatlarni kamaytirishni ko‘zda tutgan holda ularga nisbatan jazo tayinlaydi. Jazodan ozod qilish jinoyat sodir etilganligi uchun sudlangan shaxsga qununchilikda belgilangan asoslar va shartlar mavjud bo‘lganda jazodan ozod qilish yoki jazoni yegillashtirish ifodalanadigan normalar yig’indisi hisoblanadi. Shuningdek jazodan ozod qilish jinoyat huquqi yoki boshqa tegishli qonunchilikka muvofiq, shaxsga tayinlangan jazoni to‘liq yoki qisman qo‘lllanilishi yoki uni yengilroq ta’sir chorasiga almashtirilishida ifodalaniladi. Umuman olganda, jazodan ozod qiluvchi normalar bo‘yicha xalqaro tashkilotlarning fikrlari mavjud. BMT jazodan ozod qilish normalarini inson huquqlariga hurmat bilan musosabatda bo‘lib amalga oshirishni talab qiladi. Shaxsni jazodan ozod qilishning asosi qatag’on yoki adolatsiz hukm emas, balki insonparvarlik tamoyillariga asoslangan bo‘lishi kerak. Xalqaro jinoyat sudi (International Criminal Court- ICC) bunday jinoyatlar uchun jazodan ozod qilish adolat tamoyillariga zid va jabrlanuvchilarning huqularini buzadi deb hisoblaydi. Tranparency International jazodan ozod qilish davlat organlari tomonidan korrupsiya vositasi sifatida ishlatilmasligini talab qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 13-bobi 69-67 moddalari jazodan ozod qilish tartibotlarini o‘z ichiga oladi. Ushbu moddalarda jazodan ozod qilishning usullari shartlari va asoslari belgilangan. Bu normalarni qo‘llash vakolatli davlat organi va eng asosiysi sud tomonidan shaxs o‘z aybiga amalda pushaymon bo‘lganligi, qilmishining oqibatlarini bartaraf etganligi, jinoyat ochilishiga faol yordam berganligi kabi ijtimoiy foydali sabablarga binoan amalga oshriladi. Qonunchilikka muvofiq jazodan ozod qilish turlari belgilab quyilgan. Jazodan ozod qilish kabi javobgarlikdan ozod qilish ham qonunchilikda nazarda tutilgan. Bu ikkala norma bir biriga o‘xshash bo‘lsada, aslida ularning farqli jihatlari mavjud, javobgarlikdan ozod qilish dastlabki tergov va surishtiruv jarayonlarida qo‘llaniladi, jazodan ozod qilish sudda ya’ni hukm qonuniy kuchga kirgandan so‘ng qo‘llaniladi. Jinoyat kodeksiga binoan jazodan ozod qilishning quyidagi turlari belgilab quyilgan: - jazoni ijro etish muddati o‘tib ketganligi munosabati bilan jazodan ozod qilish; - shaxsning ijtimoiy xavflilik xususiyatini yo‘qotishi munosabati bilan jazodan ozod qilish; - aybdor o‘z qilmishiga amalda pushaymon bo‘lganligi munosabati bilan jazodan ozod qilish; - shartli hukm qilish; - jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari ozod qilish; - jazoni yengilrog’i bilan almashtirish; 1164 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 - kasallik yoki mehnat qobiliyatini yo‘qotish munosabati bilan jazodan ozod qilish; - amnitsiya akti yoki afv etish asosida jazodan ozod qilish. Yuqorida ko‘rsatilgan asoslarga binoan jazodan ozod qilish normalari qo‘llaniladi. Mamlakatimizda afv etish amaliyoti Prezident farmonlari orqali amalga oshiriladi. 2016- 2021 yillar davomida 17ta Prezident farmoni qabul qilinib, ular asosida jami 6 685 nafar shaxs afv etilgan. Yillar kesimida afv etilgan shaxslar quyidagilarni ko‘rsatgan: -2016-yil 10 nafar; -2017-yil 2 700 nafar; -2018-yil 623 nafar; -2019-yil 776 nafar; -2020-yil 616 nafar; -2021-yil 455 nafar. Afv etilgan