RIVOYAT JANIRINING O‘ZIGA XOS MA‘NO JIHATLARI

Аннотация

Ushbu maqolada rivoyat janrining o‘ziga xos ma’no jihatlari, uning xalq og‘zaki ijodidagi o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Rivoyatlarning axloqiy, diniy va tarbiyaviy mazmuni, ularning fantastik va real voqealar uyg‘unligi orqali badiiy qiymati ochib beriladi. Shuningdek, rivoyatlarning zamonaviy adabiyot va madaniyatga ta’siri ham ko‘rib chiqiladi. Maqolada rivoyatlarning tarbiyaviy ahamiyati va ularning xalq madaniy merosidagi o‘rni haqida xulosalar chiqariladi. Kalit so‘zlar: Rivoyat, xalq og‘zaki ijodi, badiiy qiymat, axloqiy qadriyatlar, diniy motivlar, fantastika va real voqealar, tarbiyaviy ahamiyat, milliy madaniyat, adabiy meros. ANNOTATION This article analyzes the semantic features of the folktale genre and its significance in oral folklore. It highlights the moral, religious, and educational content of folktales, as well as their artistic value achieved through the harmony of fantastical and real events. The study also examines the influence of folktales on modern literature and culture. Conclusions are drawn about the educational importance of folktales and their role in preserving cultural heritage. Keywords: Folktale, oral folklore, artistic value, moral values, religious motifs, fantastical and real events, educational significance, national culture, literary heritage. Rivoyatlar xalq og‘zaki ijodining eng qadimiy va keng tarqalgan janrlaridan biri bo‘lib, ular asrlar davomida insoniyat madaniyatining turli jihatlarini aks ettirgan. Ushbu janr insoniyat tarixining turli davrlarida ahamiyatini yo‘qotmagan, aksincha, ularning mazmuni va shakli davr talablariga mos ravishda rivojlanib borgan. Rivoyatlar 421 ISSN (E): 2181-4570 RESEARCHBIB IMPACT FACTOR: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073 VOLUME-2, ISSUE-11 nafaqat xalqning axloqiy qadriyatlarini, balki ularning dunyoqarashi, madaniyati, diniy tasavvurlari va ijtimoiy hayotini aks ettirgan. Rivoyatlar o‘z mazmunida afsonalar, tarixiy voqealar, dostonlar, hattoki, diniy rivoyatlardan ham ta’sirlangan. Ularning asosiy maqsadi odamlarga ibrat berish, axloqiy fazilatlarni targ‘ib qilish va tarbiyaviy fikrni yetkazish bo‘lsa-da, ular estetik jihatdan ham boy mazmunga ega. Rivoyatlar ko‘pincha real voqelikni fantastika bilan uyg‘unlashtiradi, bu esa ularni xalq orasida yanada mashhur qiladi. Bu janrning ahamiyati shundaki, rivoyatlar xalqning madaniy merosi sifatida nafaqat o‘tmish haqida ma’lumot beradi, balki zamonaviy madaniyatga ham ta’sir ko‘rsatadi. Jumladan, ularning motivlari adabiyotda, san’atda va hatto kino ijodiyotida o‘z aksini topmoqda. Shu sababli, rivoyatlar nafaqat og‘zaki ijod namunasi, balki madaniyatlararo aloqalarni shakllantirishda muhim vosita sifatida ham qaraladi. Ushbu maqolada rivoyat janrining o‘ziga xos ma’no jihatlari va ularning axloqiy hamda badiiy ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Rivoyatlarning tuzilishi, ularning xalq hayotidagi roli, tarixiy va ma’rifiy mazmuni tahlil qilinadi. Shu orqali rivoyatlarning zamonaviy ijtimoiy-madaniy jarayonlarda tutgan o‘rni yanada chuqurroq yoritiladi. Rivoyat janrining ma’no jihatlari: 1.Rivoyatlarning kelib chiqishi va ma‘nosi Rivoyatlar xalqning tarixiy xotirasini saqlovchi janrlardan biri hisoblanadi. Ular asosan, xalq og‘zaki ijodi orqali avloddan avlodga o‘tib kelgan. Rivoyatlar ko‘pincha tarixiy yoki afsonaviy voqealarni aks ettiradi, lekin ularda tasvirlangan hodisalar didaktik ma’noga ega bo‘lib, tinglovchiga muayyan axloqiy saboq berishga yo‘naltirilgan. Masalan, “Nasriddin Afandi” rivoyatlari hazilomuz tarzda axloqiy dars beradi va insoniyat hayotidagi muhim tamoyillarni ochib beradi [1]. 2. Rivoyatlarning strukturasi va badiiy xususiyatlari Rivoyatlarning tuzilmasi oddiy va o‘quvchiga tushunarli bo‘lishi bilan ajralib turadi. Ular odatda quyidagi tarkibiy qismlardan iborat: Kirish: voqea qachon va qaerda sodir bo‘lgani haqida umumiy ma’lumot; Asosiy qism: asosiy voqealar tasviri; Xulosa: voqea oxirida axloqiy saboq yoki muhim xulosa chiqariladi. Rivoyatlarning badiiy xususiyati shundaki, ular real va fantastik elementlarni uyg‘unlashtiradi. Bu, o‘z 422 ISSN (E): 2181-4570 RESEARCHBIB IMPACT FACTOR: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073 VOLUME-2, ISSUE-11 navbatida, rivoyatning estetik qiymatini oshiradi. Masalan, “Hazrati Alining sarguzashtlari” rivoyatlarida real voqealar qahramonning jasorati bilan uyg‘unlashadi, bu esa tinglovchilarni jalb qiladi [2]. 3. Rivoyatlarda axloqiy va diniy qadriyatlarning ifodasi Rivoyatlar xalqning diniy va axloqiy qarashlarini aks ettiradi. Islom madaniyatida rivoyatlar orqali Qur’on va hadislarning mazmuni keng targ‘ib qilingan. Masalan, “Hazrati Muso va Fir’avn” rivoyatida sabr va adolat qadriyatlari qiziqarli hikoya orqali yetkaziladi [3]. Shuningdek, rivoyatlar milliy urf-odat va qadriyatlarni ham yoritadi. Masalan, O‘zbekistonning turli viloyatlarida mashhur bo‘lgan “Olovuddin va Sehrli chiroq” rivoyati xalqning mehnatsevarlik, halollik va to‘g‘rilikka bo‘lgan intilishlarini tasvirlaydi [4]. 4. Tarbiyaviy ahamiyati Rivoyatlar o‘z mazmuni bilan yoshlarga