ПЕНСИЯ ТАЪМИНОТИ ТИЗИМИНИНГ НАЗАРИЙ ВА АМАЛИЙ АСОСЛАРИ

Аннотация

The article examines the origins and stages of development of the pension system. The literature on the theoretical foundations of the pension system is analyzed. Pension coefficients are analyzed based on the pension systems of foreign countries. The existing problems were studied and proposals and recommendations of the authors for their solution were developed. Keywords: pension provision, pension system, pension insurance, non-state pension funds, social risk, social protection, pay as you go, insurance experience, coverage coefficient, compulsory pension provision, voluntary pension provision, professional retirement, social insurance payments Кириш Пенсия таъминоти – давлатнинг энг муҳим ижтимоий кафолатларидан биридир. Мазкур тизимнинг яхши ишлаши жамиятда ижтимоий барқарорликни таъминласа, аксинча пенсия таъминоти тизимидаги муаммолар жамиятда хавфли ижтимоий кескинликларни келтириб чиқариши мумкин. 279 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11 Бу борада Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев (2020) Олий Мажлисга Мурожаатномасида аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш жамият учун, давлат учун муҳим эканлигини қуйидагича таъкидлайди: “Охирги уч йилда “Инсон манфаатлари ҳамма нарсадан устун” деган тамойил асосида, халқимиз ҳаётини тубдан яхшилаш бўйича олиб бораётган кенг кўламли ижтимоий ислоҳотларни давом эттирамиз. Бунинг учун биринчи навбатда аҳоли фаровонлигини ошириш ва унинг ижтимоий ҳимоясини кучайтириш – биз учун бош вазифалардан бири бўлиб қолади.” Сўнгги йилларда дунёнинг кўплаб мамлакатларида ижтимоий-иқтисодий ва демографик ўзгаришлар сабаб мавжуд пенсия тизимларини ислоҳ этиш зарурияти пайдо бўлди. Ўзбекистонда ҳам охирги йилларда ижтимоий йўналтирилган бозор иқтисодиётига ўтиш даврида иқтисодий, ижтимоий ҳамда сиёсий ислоҳотларни амалга ошириш билан боғлиқ бўлган муҳим ўзгаришлар рўй берди, шунингдек, пенсия таъминоти тизимида ҳам. Ўзбекистонда икки босқичли пенсия тизими шаклланди, яъни бирдамлик тизими асосида шаклланган давлат пенсия таъминоти тизими ва жамғариб бориладиган пенсия таъминоти тизимлари. Шунингдек, ишловчи пенсионерларга пенсиялар тўлиқ миқдорда тўланиши белгиланди, иш ҳақидан ундириладиган мажбурий суғурта бадаллари бекор қилинди, пенсия ҳисоблаш учун аниқланадиган ўртача ойлик иш ҳақи учун белгиланган чегара миқдорлари оширилди ва бу ўзгаришларни кўплаб санаш мумкин. Айтиш мумкинки сўнгги уч йилни пенсия таъминотини ислоҳ этиш даври дейиш мумкин. Пенсия таъминоти тизимини ислоҳ этиш жараёнлари давом этаётганлигига қарамай, ҳали ҳам пенсиялар миқдорининг камлиги, пенсиoнернинг пенсияси миқдoрининг меҳнaт қилгaн дaвридa oлгaн иш ҳaқига нисбaти (қоплаш кoэффициенти) паст даражада сақлаб қолинаётганлиги, меҳнат билан банд бўлганларни пенсия тизимида иштирокини таъминлашда муаммоларнинг мавжудлиги, Пенсия жамғармаси молиявий бақарорлигига ўзининг салбий таъсирини кўрсатмоқда. Шунингдек, 2005 йилдан ташкил топган жамғариб бориладиган пенсия тизими ҳам миллий пенсия тизимида ўзининг муносиб ўрнини топа олмаяпти ва ўтган 15 йил давомида пенсияларнинг умумий миқдорига ўзининг сезиларли таъсирини кўрсата олмади. Бундай шароитда самарали фаолият кўрсатадиган пенсия тизимини яратишнинг назарий ва амалий масалаларини тадқиқ этиш долзарб бўлиб қолмоқда. 280 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-11 Мавзуга оид адабиётларнинг таҳлили Немис иқтисодчиси А.Борш-Супан (2018) Европа мамлакатларида пенсия тизимини (хусусий, бирдамлик пенсия тизими) ислоҳ қилишнинг асосий муаммоларини қилинаётган харажат ва аҳолининг ўртача умр кўриш ёшининг ўсиши нуқтаи назардан кўриб чиққан. Шунингдек, иқтисодиёт бўйича Нобел мукофоти лауреати Р.Диамонд (2011) пенсия тизимини яратишдаги турли хил ёндашувларнинг меҳнат бозорига, жамғармаларга ва иқтисодий ўсишга таъсирини таҳлил қилган. Ўзининг “Иқтисодий назария, солиқ ва пенсия сиёсати” номли тадқиқотида мажбурий пенсия суғуртасини чуқур таҳлил қилган. С.Орлов ҳамда А.Шеметовлар (2013) ҳам “Россия Федерациясининг пенсия таъминоти” номли монографиясида пенсия таъминоти тизимида нодавлат пенсия фондларининг муҳимлилигини очиб бера олишган. Улар монографияда нодавлат пенсия фондларини пул маблағларини йиғадиган ва ундан ўз аъзоларига пенсия ва нафақаларни тўлашда фойдаланадиган нотижорат ташкилот эканлиги ҳақида ўз таърифларини бериб ўтишган. Ўзбекистонлик олимлар Д.Рустамовнинг (2018) “Ўзбекистонда пенсия жамғармасининг молиявий барқарорлигини таъминлаш йўналишлари” мавзусидаги докторлик (DSc) диссертация ишида бюджетдан ташқари Пенсия жамғармасининг молиявий барқарорлигин таъминлашнинг илмий-услубий асослари, даромадлари ва харажатлари тадқиқ этилган. Ш.Ражабовнинг (2018) докторлик (PhD) диссертация ишида эса нодавлат пенсия жамғармаларининг назарий ва ташкилий асослари ўрганилган. Халқаро молиявий ташкилотлар Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (ИҲТТ), Жаҳон банки, Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ), Халқаро меҳнат ташкилоти (ХМТ) томонидан ҳа