Клещ Argas persicus из Тавиклара

Аннотация

Maqalada tawiqlar arasinda en kop ushraytugin ektoparazitlerden Argas persicus kenesinin tarqaliwi, morfologiyasi, rawajlaniw cikli, patogenezi ham olar tarepinen jetkizetugin ziyanlari haqqinda ilimiy adebiyat analizleri tiykarinda toliq magliwmatlar keltirilgen. Summary. The article provides detailed information on the distribution, morphology, development cycle, pathogenesis and damage caused by Agdas persicus mite from the most common ectoparasites among chickens based on scientific literature analysis. Gilt sozler. Argas persicus, dinamika, intensiv, ekstensiv, ektoparazit, imago, lichinka, nimfa, patogenez, qus spiroxetozi. Kirisiw. Hazirgi waqitta, awil xojaligi sistemasinda qusshiliq jetekshi tarmaqlardan biri esaplanadi. Bul taraw ekologiyaliq tarepten taza ham sapali tawiq goshi ham odan tayarlanatugin dietaliq gosh onimleri, mayek ham par islep shigariw mumkinshiligin beredi. Dunya xalqinin san tarepten asip bariwi menen bir waqitta gosh onimleri jetistiriw ham tutiniwi boyinsha qus goshi ekinshi orinda turadi. Biraq, keyingi jillarda bul tarawdi rawajlandiriwda qus arasinda ektoparazitler, asirese Argas persicus kenesinin ken ushrap atirganligi olardin onimdarligin asiriw ham de xaliqti sapali ham ekologiyaliq taza tawiq onimlerine bolgan talabin qandiriw siyaqli aktual mashqalalardi sheshiwde tosqinliq etip, qusshiliq tarawina sezilerli darejede ekonomikaliq ziyan jetkizip atir. Joqaridagilardi esapqa algan halda, tawiqlar arasinda Argas persicus kenesinin tarqaliwin uyreniw, olarga qarsi guresiw usillarin jetilistiriw ham hazirgi zamanga saykes keletugin ilajlar sistemasin islep shigiwdi talap etiledi. Izertlew maqseti. Bugingi kunde tawiqlar arsinda kop ushrasip atirgan argazidoz keselligininn qozgatiwshisi argas persicus kenesinin qasiyetlerin adebiyatlar tiykarinda uyreniw. Argas persicus putkil jer juzi qus arasinda en kop tarqalgan biraq issi iqlimdi abzal koretugin turaqli ektoparazit bolip, Arhtropoda tipine, Arachnoidea klasina, Parasitiformes gruppasina, Argasidae shanaragina, Argas awladina, Argas persicus turine tiyisli keneler esaplanadi [4, 6]. Argazid kenelerdin 100 ge jaqin turi bar. Ozbekstannin qubla biogeotsenozlarinda alip barilgan izertlewler natiyjelerine tiykarlangan halda, argazid kenelerinin 2 awlad ham 2 genje shanaraqqa tiyisli bolgan 7 turi aniqlangan: Argas persicus, A. reflexus, A. vespertilionis, Ornithodoros papillipes, O. tartakovskyi, O. cholodkovskyi, O. lahorensis. Belgilengen turler qus ham sut { 1 3 7 1 emiziwshilerde birdey parazitlik etiwi mumkin. A. persicus turi tegislik ham taw aldi aymaqlarinda juda ken tarqalgan bolip, qustin ziyanlaniw darejesi 10, 1 - 84, 6 % ti qurap invaziya intensivligi 7-147 nusqani quraydi. Bul turler arasinda A.persicus qus ektoparaziti retinde dominantliq etedi [3, 7]. Morfologiyasi.Argas persicus - ash kene uzinligi 2 - 13 mm, er jetken kene oz salmagina salistirganda 12 esege shekem kop qan soriydi ham 30 mm ge shekem jetedi, denesi bir qansha qalin qabiq penen oralgan, jumsaq, qalqanlari bolmaydi, formasi sozinqi ham aldingi tarepden taraygan, ash kene denesi tegis, qan menen toyingan kenenin denesi bolsa isip domalaqlaw formaga kiredi, denesinin reni qan menen toyingan yamasa toyinbaganligina baylanisli, qansiz bolsa olar kulren rende,atirapinda kontrast siziq payda boladi, qan menen toyingan kenenin denesi bolsa qaralaw toq-sari renge aylanadi. Tort jup ayaqlari kenenin hareketleniw agzalari esaplanip, denesin qaplagan tukler oljani qattilaw ustap turiwga mumkinshilik beredi [5]. Kozleri rudimentlesken, erkekleri urgashilarina salistirganda kishilew, lichinka formalarinin denesi domalaqlaw ham ush jup ayaqlari boladi (1-suwret). Rawajlaniw cikli. Toliq bolmagan tipte rawajlanadi. Urgashi kene qus denesinde bir neshe minutadan 1-2 saatga shekem qan sorip toyingannan son mayeklerin xojayin denesine emes, ketek diywallari ham diywal jariqlarina, ketek ishindegi topiraqqa ham polga, agash taqtaylar arasina qoyadi. Mayekler sani kenenin qan menen toyinganliq darejesine baylanisli, bir waqtinin ozinde 50-100 hatte 1000 danaga shekem 1-suwret. Argas persicuskeneleri ham mayek qoyiw procesi mayek qoyadi. Embrional rawajlaniw dawiri 1 aygasha dawam jetedi. Lichinka mayekten shigiwi menen 3-10 kun dawaminda bir marte qan menen aziqlanip tuleydi ham nimfa formasina aylanadi, nimfalar kop marte bir neshe minuttan 1 -2 sagatqa shekem aziqlanip 3-5 marte tuleydi ham er jetken imago formasina aylanadi [8] (2-suwret). { 1 3 8 1 2-suwret. Argas persicuskenesinin rawajlaniw cikli Uliwma rawajlaniw cikli bir neshe aydan bir jilga shekem dawam etedi, rawajlaniw cikli ushin optimal temperatura 28-30o C, salistirmali igalliq 65-70% esaplanadi. Eger sharayatlar qolaysiz bolsa, mayekten er jetkenshe, yagniy imago formasina shekem 2 jil dawam etiwi mumkin. Basqa koplegen turlerden ayriqshligi, argas kanalari 20 jilga shekem jasay aladi. Usinin menen birge olar uzaq waqit dawaminda uliwma aziqlanbastan lichinka - eki jilga shekem, imagolar bolsa