У кур также распространены паторы.

Аннотация

Bul maqalada búgingi kúnde tawıqlardıń arasında keń tarqalǵan hám tawıq fermalarında úlken ekonomıkalıq zıyan jetkizetuǵın pátxorlar hám párxorlardiń morfologiyası, rawajlanıw ciklı, potogenezi haqqinda ilimiy ádebiyat maǵluwmatları bayan etilgen. Summary. This artıcle presents scıentific and literary information about the morphology, developmental form and pathogenesis of lice and feather eaters, which are very common today among poultry farmers and cause great damage to poultry farms. Gilt sózleri. Arthropoda, mallapoga, menoponidae, philopteridae, párxorlar, pátxorlar, quwırshaq, máyek, lishinka, ektoparazit. Kirisiw. Qusshılıq tarawında mámleket tárepinen qollap -quwatlaw sisteması jáne de jetilistiriw shara- tádbirleri islep shıǵıw boyınsha hukimet dárejesinde jumıslar ámelge asırılıp atır 2022-jılı 15-ıyunda Ózbekistan Respublikasınıń prezdentiniń PQ-281 sanlı qararı ımzalanǵan bolıp onda Respublıkamızda qusshılıq tarawında hár tarepleme qollap quwatlaw hám rawajlantırıw haqqında aytıp ótilgen. Taraw qánıygeleri júkletilgen wazıypalardı esapqa alǵan halda sol tarmaqlardıń jedel rawajlanıwı quslardıń túrli ektoparazıtları hám tosqınlıq qılıwı anıqlanǵan. Usı ektoparazıtlardıń párxorları hám pátxorları tawıqlar arasında eń kop tarqalǵan ektoparazıt bolıp, olar tawıqlardıń túkleri astında párleri, pátleri arasında yáki teride parazitlik qılıp tirishligin dawam etedi. Házirgi waqıtta Qaraqalpaqstan Respublikası sharayatında tawıqlar arasında párxorlardıń hám patxorlardıń tarqalıwı, bıologoyasın úyreniw, zamanagóy emlew usılların islep shıǵıw ilmiy ámeliy mashqala bolıp esaplanadı. Párxorlar hám pátxorlar jer júzinde tawıqlarda júda keń tarqalǵan máwsimlik ektoparazıt bolıp, Arthropoda tipi, Insekta klası, Mallapoga otryadı, 140 Philopteridae shańaraq; pátxorlar- Menoponidae shańaraq, Phthiraptera toparı, Menoponoidea túrlerine tiyisli shıbın-shirkey esablanadı [1, 3]. Marfologiyasi. Pátxorlar (Mallopoga) otryadı wákilleri qanatsız bolıp tawıqlardıń hám sút emiziwshilerdiń parazıtları esaplanadı. Pátxorlardıń denesi bıraz jalpaqlasqan, sarı bawır reńge iye hám uzınlıǵı 1-3 mm eni 0,3 mm ko`zleri o`z aldına reduksıyaga ushraǵan , awız apparatı kemiriwshi tipte, parazıtlik jasawǵa iykemlesken. Ayaq pánjeleri 1-2 buwından ibarat bolıp bir yaki eki tırnaqshadan tamamlanǵan. Denesindegi tırnaq hám túkler parazıtlerge pátlerge jabısıp, erkin háreketleniwge járdem beredi. Sırtqı tárepten bitlerge uqsasada bıraq ko`kirek tárepinen keńrek qalqan sıyaqlı bası hám basınıń ishki tárepine jaylasqan kemiriwshi túrdegi awzı menen parıq qıladı. Basınıń qaptalında 4-5 buwınli antenası bar [5, 6]. Awzı joqarı hám to`mengi jaqlardan ibarat. Joqarı hám to`mengi jaqları kúshli rawajlanǵan shetlerinde mayda tissheleri ornalasqan. Qarnı ko`kiregi hám basına qaraǵanda uzınraq. Qarnındaǵı buwınlarında túkleri top-top yaki qatar halında jaylasqan [4, 7]. Urǵashılarınıń denesinde arqa tárepinde shuqırshası bar. Erkeklerinde bul shuqırsha domalaq boladı (suwret 1). 1-súwret. Tawıqlarda pátxor hám parxorlardı tekseriw. Rawajlanıw ciklı. Máyekleri 4-5 kún ishinde tuwıladı hámde úsh jetilmegen nimfa basqıshları hár biri 3-4 kunnen keyin olar tirishlik etiw basqıshına o`tedi. Er jetken urǵashıları kúnine 4 ke shekem máyek qoyıwı múmkin [8]. Úlkenleri tirishligi dawamında kúnine ortasha 1-2 máyek, 12 kún qoyıwı múmkin (suwret 2). 141 2-súwret. Párxorlar hám pátxorlardıń rawajlanıw basqıshı. Patogenezi. O`lik epidermıs, qan, limfa hám teriniń maylı sekretsıyası menen azıqlanǵan pátxorlar quslardıń terisine zıyan jetkizedi, ko`binshe páttiń názik bo`limin ayrım waqıtları páttiń barlıq bo`limlerine zıyan jetkizedi.Olar dene boylap háreketlengende pátlerge hám toqımalarǵa zıyan jetkizedi bul ese quslarda turaqlı tırnaw qásiyeti hám qıshıwdı keltirip shıǵaradı. Túklerdi lupa arqalı ko`rgenimizte top formada tuqım toplanıw hám parazitlerdiń háreketleniwi seziledi. Ko`p márte shaǵıwı nátiyjesinde teriniń zıyanlanıwı rawajlanıwı múmkin. Quslar tez-tez hám uzaq waqıt dawamında tumsıqların ko`kirek, qarın hám kloaka átirapındaǵı pátler arqalı juqtıradı. Bul bolsa o`z gezeginde jas haywanlardıń o`siwin to`menletedi, salmaǵın joǵaltadı, jánede tawıqlarda mayek islep shıǵariw processi to`menleydi. Parazitler menen kesellengen tawıqlarda ishteyi bolmaydı, sharshaydı, hám júda hálsizlenip, túrli keselliklerge shıdamlılıǵı páseyedi [2, 9]. Taǵıda olar bas bóliminde jaylassa ayrım waqıtları konyuktivaǵa tarqalıp kerotokanyuktivitti keltirip shıǵarıwı múmkin. Solay etip, párxorlar hám pátxorlar tawıqlarda parazıt formasında jıldıń hámmesinde, ásirese qıs hám báhar máwsimler dawamında eń ko`p tarqalatuǵın ektoparazittiń biri bolıp sharwashılıq xojalıǵına úlken zıyan keltiriwi, yaǵnıy tawıqlardıń o`siw hám rawajlanıwınıń to`menlewi, tawıqlardıń mayek beriwide kemeyedi. Paydalanilǵan ádebiyatlar 1.Pulatov, F. S., Rakhimov, M. Y., Sh, I. A., Boltaev, D. M., & Saifiddinov, B. F. (2022). Ecogenesis of ectoparasites of agricultural animals. Eurasian Med Res Perio