ЎЗБЕКИСТОННИНГ ЖАНУБИЙ ҲУДУДЛАРИДА ИЛК ЎРТА АСР ДАВЛАТЛАРИ ШАКЛЛАНИШИНИНГ ИЖТИМОИЙ-ИҚТИСОДИЙ ВА СИЁСИЙ АСОСЛАРИ

Аннотация

This article provides a comprehensive overview of the early medieval statehood of Uzbekistan and its socio-economic foundations, as well as its archaeological foundations. Keywords: Sarmangan (Zharkurgan), Navandak (the beginning of Surkhan), Dari Akhanin (Iron Gate), Bobotag, Kafirnikhan. СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКИЕ И ПОЛИТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ФОРМИРОВАНИЯ РАННЕСРЕДНЕВЕКОВЫХ ГОСУДАРСТВ В ЮЖНЫХ РЕГИОНАХ УЗБЕКИСТАНА Аннотация. В данной статье рассматривается раннесредневековая государственность Узбекистана, ее социально-экономические основы и археологические основы. Ключевые слова: Сарманган (Джаркурган), Навандак (начало Сурхана), Дари Оханин (Железные ворота), Боботог, Кафирнихон. Чағониён – қадимги Бақтрия-Тохаристоннинг шимоли-ғарбида жойлашган тарихий вилоят бўлиб, кучайган вақтда жанубда Сарманган (Жарқўрғон), шимолда Навандак (Сурхоннинг бошланиши), ғарбдан Дари Оҳанин (Темир Дарвоза), шарқда Боботоғ ва Кофирниҳонгача бўлган ҳудудни ўз ичига олган. Чағониён ерлари ҳозирги Ўзбекистон Республикаси Сурхондарё вилоятининг Бойсун, Бандихон, Қизириқ, Шерободнинг жанубий–шарқий қисми, Жарқўрғон, Қумқўрғон, Олтинсой, Шўрчи, Денов, Сариосиё, Узун туманлари, шунингдек, Тожикистон Республикасининг жанубий–ғарбий ҳудудларига тўғри келади1. Чағониён ва умуман Шимолий Бақтриянинг қадимги тарихи бўйича бирламчи ёзма манбалар ниҳоят даражада кам. Юнон-рим манбалари кўпроқ Бақтриянинг жануби тўғрисида маълумот беради. Қадимги Хитойнинг Хан сулоласи давридаги манбалар Шимолий Бақтрия ҳақида қисқача хабарлар беради. Эътиборли томони, улардаги маълумотлар бир-бирини такрорлаб туриши билан ажралиб туради. Чағониён ҳақидаги 1 Ртвеладзе Э., Сагдуллаев А. Памятники минувших веков. –Ташкент, 1986. –С. 22-23; Чағониён тарихи. – Тошкент, 2002. –Б. 35. 7 05 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ асосий маълумотлар VII асрдан бошлаб хитой, кўпроқ араб-форс тарихчилари томонидан келтирилиб, уларда ўлканинг ижтимоий-сиёсий, иқтисодий ва маданий ҳаёти кўрсатиб берилади. Аммо бу, Чағониён ҳудудидаги давлатчилик илдизлари айнан IV асрда пайдо бўлди, деган хулосани бермайди. Сабаби, сўнгги 60 йил ичида қадимги Чағониён ҳудудида олиб борилган археологик қазишмалар бу ҳудудда милоддан аввалги II минг йиллик ўрталаридан қадимги маданият гуллаб-яшнаганлигини кўрсатди 2 . Қолаверса, илмий тадқиқотлар Ўзбекистонда шаҳар маданияти ва давлатчилик тарихининг 3500 йилдан кам эмаслигини кўрсатиб берди3. Чағониён тарихи Сурхон-Шеробод воҳаси ҳамда Кофирниҳон дарёси ҳавзаси билан бевосита алоқадор бўлганлиги боис, ушбу ҳудудларда рўй берган ижтимоий-сиёсий жараёнларни археологик манбалар билан бирга ўрганиш тўғрироқ бўлади. Археологик тадқиқотларнинг кўрсатишича, Жанубий Ўзбекистондаги Шерободдарё, Бандихонсой, Хўжаипоксой, Сангардак, Тўпаланг ва бошқа тоғ дарёлари ҳавзаси қадимги зироатчилик маданияти шаклланган марказ бўлган. А.Асқаров Сурхондарё вилоятида ўтказилган археологик тадқиқотларга асосланиб, бронза асрида Шеробод, Бандихон ва Шўрчи деҳқончилик воҳалари бўлганлигини таъкидлайди4. А.Сагдуллаев эса ўз тадқиқотида Музрабод, Шеробод, Бандихон, Миршоди деҳқончилик воҳаларидан иборат эканлигини кўрсатади5. Э.В.Ртвеладзенинг фикрича, бронза асрида ўлкада Ўланбулоқсой (Музрабод), Шеробод, Ҳалқажар (Миршоди) ва Ҳисор деҳқончилик воҳалари мавжуд бўлган. Ҳаммадан олдин, Ўланбулоқсой воҳаси шаклланган, деган фикрга келади6. А.С.Сагдуллаев Ўрта Осиё жанубида илк давлатчилик тараққиётининг қуйидаги босқичларини кўрсатади: 1. Cўнгги бронза даврида кичик-кичик деҳқончилик воҳаларида дастлабки давлатчилик белгиларининг вужудга келиши; 2. Арьйошайана – кичик давлат бирлашмалари; 3. Қадимги Бақтрия – йирик давлат бирлашмаси7. Юқорида кўрсатилган ҳудудларнинг аҳолиси бронза асрида суғорма деҳқончилик, чорвачилик ва ҳунармандчилик билан шуғулланган. Илк шаҳарлар – Олтинтепа, Жарқўтон сингари йирик аҳоли манзилгоҳлари вужудга келади. Улар ривожланган тузилмага (қўрғон+аҳоли манзилгоҳи) эга бўлиб, хом ғиштдан девор билан айлантирилган. Шаҳарлар ичида турар-жойлардан ташқари маҳобатли бинолар: саройлар ва ибодатхоналар ҳам бўлган8. 2 Пугаченкова Г.А. Халчаян. К художественной культуры Северной Бактрии. –Ташкент: Фан, 1966. –С. 13. 3 Асқаров А. Энг қадимий шаҳар. –Тошкент: Маънавият, 2001. –Б. 3. 4 Аскаров А. А. Древнеземледельческая культура эпохи бронзы юга Узбекистана. –Ташкент: Фан, 1977. –С. 9. 5 Сагдуллаев А. С. Культура Северной Бактрии в эпоху поздней бронзы и раннего железа. Автореферат диссертации кандидата исторических наук. Ленинград, 1978. –С. 31-33. 6 Пугаченкова Г.А., Ртвеладзе Э.В. Северная Бактрия-Тохаристан. Очерки истории и культуры (древность и средневековье). –Ташкент: Фан, 1990. –С. 14. 7 Сагдуллаев А.С. Оседлые области на юге Средней Азии в эпоху раннего железа (генезис культуры и социально экономическая динамика). Автореферат диссертации доктора исторических наук. – Москва, 1989. – С. 40. 8 Ртвеладзе Э.В. Цивилизации, государства, культуры Центральной Ази