JAS O`SPIRIM PALWANLARDIN' FIZIKALIQ TAYARLIG`I

Аннотация

Trenirovka usılların jetilistiriwde trenerler hám ilimiy xızmetkerlerdiń jetiskenlikleri kóp halatta sportshılardıń úlken xalıqaralıq jarıslarda jaqsı qatnasıwǵa járdemin tiygizedi. Bunda sportshılardıń jarısqa tayarlıǵı hám qatnasıw dáwirinde ámelge asırılǵan kompleks izertlewler protsesinde alınǵan bahalı ilimiy maǵlıwmatlar úlken áhmiyetke iye bolıp tabıladı. Tayanish so`zler: 12-15 jasta kúshti rawajlandırıw tiykarınan óz massası awırlıǵı, toltırılǵan toplar, ganteller, gimnastika tayaǵı, qarsilası penen hám hár qıylı gimnastika sport qurallarında shınıǵıwlardı orınlaw járdeminde ámelge asırılıwı kerek. Jas óspirim jasındaǵı fizikalıq tayarlıq tuwrı qáddi-qáwmetti, háreket etiw sheberligin qáliplestiriwdi, hár tárepleme fizikalıq iye bolıp tabıladı. Shıdamlılıqtı basqa fizikalıq kórsetkishler menen rawajlandırıp barıw kerek. Professor V.P.Filinniń (1980) atap ótiwine qaraǵanda bul jasta shıdamlılıqqa qaratılǵan uzaq waqıt dawam etetuǵın hám bir táreplemeli trenirovka jas óspirimlerge tán bolǵan tezlik júklemesina maslasıwdı tómenletedi. [24] 12-15 jasta kúshti rawajlandırıw tiykarınan óz massası awırlıǵı, toltırılǵan toplar, ganteller, gimnastika tayaǵı, qarsilası penen hám hár qıylı gimnastika sport qurallarında shınıǵıwlardı orınlaw járdeminde ámelge asırılıwı kerek. 16-18 jastagı palwanlarda kúshti rawajlandırıwshı shınıǵıwlar sport quralı awırlıǵın arttırıw, dáslepki jaǵdaydı ózgertiw, shınıǵıwlardı orınlaw waqıtın uzaytıw, shınıǵıwlar arasında dem alıw waqıtın azaytıw esabına qıyınlastırıladı. Jas óspirimlerdiń shıdamlılıǵın rawajlandırıwda abaylı bolıw kerek, sebebi bunda ortasha Júklemeler, kishi ólshem yaki dem alıw ushın tánepisli oqıw-trenirovka bellesiwlerinen ibarat shınıǵıwlar qollanıladı. Júklemelerǵa maslap barǵan sayın dem alıw tánepisi qısqarıp baradı. Máselen, tik turǵanda 2+2 gúreste (izbe-iz hújimler hám qorǵanıw) 3 minutlı tánepis áste- aqırınlıq penen 1 minutqa shekem qısqartıladı. Parterde 2+2 bolıp 1 minut tánepis penen izbe-iz gúresiwde trenirovka waqıtı 3+3 ke shekem uzayadı. Keyin ala gúres tezligi kúsheyiwi múmkin. Shıdamlılıqtı rawajlandırıw ushın shegaralanǵan jerde bir tárepleme qarsılıq penen (biri tek ǵana hújim isleydi, ekinshisi tek ǵana qorǵanadı), parterden joqarı yaki tik turǵanda shınıǵıw menen gúres alıp barıladı. Bul shınıǵıwlar qıyın jaǵdaylardan shıǵıp ketiw jolın tabıwǵa úyretedi. Professor V.P.Filin izertlewleriniń atap ótiwine qaraǵanda 13 jasta buwınlarda háreket etiw artıp baradı, 15 jasta ol eń úlken kólemge iye boladı, 16-17 jasta bolsa háreket etiw kórsetkishi azayıp baradı. Sol sebepli, jas óspirimler jasında iyiliwsheńlik hám buwınlardaǵı háreketsheńlik shınıǵıwların qollanıw usınıs etiledi. 6 86 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 12-19 jasta iyiliwsheńlik hám buwınlardaǵı háreketsheńlik buyımlarsız hám kishi awırlıq penen (gimnastika tayaqları, ganteller, toltırılǵan toplar) orınlanatuǵın aktiv-tómen ózgeshelikke iye shınıǵıwlar arqalı yaki áste-aqırın háreket etiw amplitudasın kúsheytetuǵın hám keńeytiwshi qarsilası járdeminde rawajlandırıladı. Sonıń menen birge qáddi-qáwmetti qáliplestiriw shınıǵıwları úlkenlerge salıstırǵanda kóp qollanıladı. Solay etip, jas óspirimlerdiń hár tárepleme fizikalıq tayarlıǵı kóp ǵana qurallardıń járdeminde ámelge asırıladı. Jas óspirimler menen kóbirek oyın usılı qollanıladı, shınıǵıwlar hár qıylı hám tezlik penen alıp barıladı. Barlıq shınıǵıwlar tiykarǵı shınıǵıw forması – sabaqta orınlanadı. Jas óspirimlerdiń fizikalıq tayarlıǵın maqsetli ámelge asırıw ushın gúrestegi oqıw- trenirovka procesinde sap (tártipli) shınıǵıwlar (saplanıw buyrıqların orınlaw, qádem taslap hám juwırıp háreket etiw) qollanıladı. Olardıń maqseti – gúres shınıǵıwların shólkemlestiriw, tuwrı qáddi-qáwmetti qáliplestiriw, intizam, óz ara qatnasıq hám tártipli bolıwǵa úyretedi. Sap shınıǵıwlar sabaǵınıń kirisiw, tayarlıq hám juwmaqlawshı bóliminde shınıǵıwlardı orınlaw ushın toparlardı shólkemlestiriw, saplandırıw hám qayta saplaw ushın, sonıń menen birge Júklemedan soń zorıǵıwdı joqqa shıǵarıw maqsetinde orınlanadı. Ulıwma rawajlandırıwshı shınıǵıwlar qatarına ápiwayı gimnastika (qollar, ayaqlar, gewde, awırlıq penen, awırlıqsız, buyımlar menen hám buyımlarsız hám qarsilasıler menen) shınıǵıwları hám awır atletika, eskek esiw, sport oyınları sıyaqlı sport túrlerindegi bazı bir shınıǵıwlar kiredi. Bunday shınıǵıwlar palwannıń fizikalıq rawajlanıwın jaqsılaydı, háreket etiw sheberligi sapasın keńeytedi, organizmniń funkcionallıq imkaniyatların arttıradı, jumıs qábiletin tiklewge óz járdemin tiygizedi. Ulıwma rawajlandırıwshı shınıǵıwlar menen bir qatarda nerv-bulshıq etleri shınıǵıwların kóbirek qollanıw kerek. Hár qıylı sport túrlerinen alıngan shınıǵıwlar, olardı orınlaw ózgeshelikleri hám shártlerine qarap, fizikalıq kórsetkishlerdi rawajlandırıwda hár qıylı pedagogikalıq wazıypalardı ámelge asırıw ushın imkaniyat jaratıp beredi. Tiykarınan kúsh,