“KELINOY” DOSTONI VA VARIANTLARI

Аннотация

This article is devoted to the analysis of the "Kelinoy" epoch and its various variants. It discusses the fact that the epoch is a product of collective creativity, its historical foundations, folkloristic features and thematic aspects. In particular, based on the opinions of such scholars as O. Sobirov, Khodi Zarifov and J. Qobilniyozov, a detailed analysis is provided of the processes of creation and dissemination of the epoch, the image of its main characters, the development and transformation of epic traditions. It also considers the origin of the epoch from folk songs and other epic genres, its transformation and interpretation in accordance with the requirements of the era. The article emphasizes the need to conduct research on the variants of the epoch spread in different geographical regions and their content and essence. Keywords: "Kelinoy" epic, Uzbek folklore, epic traditions, folk songs, thematic analysis, folkloristic research, epic variants, historical foundations, Bakhshi art, Uzbek folk oral art. ЭПИЗОД И ВЕРСИИ "НЕВЕСТА" Аннотация. Данная статья посвящена анализу эпоса «Келиной» и его различных вариантов. Обсуждалось то, что эпос является продуктом коллективного творчества, исторические основы, фольклорные особенности и тематические аспекты. В частности, на основе мнений таких учёных, как О. Собиров, Ходи Зарифов и Ж. Кабильниязов, детальный анализ процессов создания и распространения эпоса, образа его главных героев, развития и трансформации эпоса. представлены традиции. Считается также, что эпос произошел от народных песен и других эпических жанров, измененных и 977 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 интерпретированных согласно требованиям времени. В статье подчеркивается необходимость проведения исследования вариантов распространения эпоса в разных географических регионах и их содержания. Ключевые слова: эпос «Келиной», узбекский фольклор, эпические традиции, народные песни, тематический анализ, фольклористика, варианты эпоса, исторические основы, искусство бакшиша, узбекское народное искусство. O‘zbek xalqining boy ma’naviy merosi, uning og‘zaki ijod namunalarida o‘z aksini topgan bo‘lib, milliy o‘zlik va tarixiy xotirani aks ettiruvchi muhim manbalardan biridir. Xalq dostonlari bu merosning o‘ziga xos qismi bo‘lib, ular asrlar davomida avloddan avlodga o‘tib, o‘zbek xalqining estetik didini, axloqiy qadriyatlarini va ijtimoiy qarashlarini shakllantirib kelgan. “Kelinoy” dostoni, ayniqsa, o‘zbek xalqining epik an’analari va baxshilik san’ati bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, unda xalqning tarixiy hayoti, ijtimoiy muammolari va insoniy fazilatlari o‘z ifodasini topgan. O.Sobirov birinchi bo‘lib “Kelinoy” dostonining kollektiv ijodi mahsuli ekanligini o‘rinli qayd etadi. Xodi Zarifovning tadqiqotida esa bu masala yanada konkretroq ko‘rinishga ega. Bunda u ikki voha yangi dostonlarining, xususan "Kelinoy" dostonining o‘ziga xos xususiyatlarini to‘g‘ri belgilab beradi. J.Qobilniyozov 1969-yilda nashr etilgan "O‘zbek sovet folklorining rivojlanish yo‘llari" monografiyasida barcha sovet davri dostonlari bilan birga "Dastagul", "qoraqum", "Amr qochdi", va "Kelinoy" dostonlarining tematikasi va go‘yaviy yo‘nalishi haqida birmuncha foydali fikrlar bildirgan. Ammo tadqiqotchi "Amr qochdi", "Qoraqum", "Dastagul", dostonlari haqida to‘g‘ri mulohaza yuritgan bo‘lsa ham "Kelinoy" dostoni haqida gapirib uni bosmachilikka qarshi kurashni aks ettiruvchi asar degan xulosaga keladiki, bizningcha bu yetarli emas. Chunki "Kelinoy" ildizlari XIX asrning oxiri XX asrning boshlariga borib taqaladi. Ko‘pchilikning bir yoqlama xulosaga kelishiga "Kelinoy" dostonlarining barchasi komleks ravishda o‘rganilmaganligi sabab bo‘lgan. Shuning uchun ham Xodi Zarifov o‘zining "O‘zbek sovet folkloristikasi tarixidan" nomli maqolasida: "30-yillar boshlarida Surxondaryoda xalq baxshilari bir o‘zbek qizi hayotida sodir bo‘lgan real faktlar voqea va hodisalar asosida doston formasida "Kelinoy" nomida qo‘shiqlar to‘qiy boshlaydilar" degan fikrni aytadi. "Kelinoy" dostonining 1962-yilda nashr etilishi asarning ko‘pchilik o‘quvchilar ommasiga tanishtirilishida va o‘rganishda juda katta ahamiyatga bo‘ldi. Nashrda keltirilgan kelinoy madhi haqidagi, uning portretini chizishga bag‘ishlangan to‘rtliklar badiiy yuksak, xalqning ijod labaratoriyasida qaynab etilgan go‘zal misralardir. Bu to‘rtlik misralar faqat adabiyotimizni emas, etnografiya, tarix, geografiya va urf-odatlarimizni o‘rganishda ham qimmatli material beradi. 978 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 Ularda Bir o‘zbek qizining go‘zal qiyofasi va fe'l-atvori o‘z ifodasini topgan. Bu sohada folklorshunos olim O. Sobirovning to‘plovchilik xizmati taxsinga sazovordir. "Kelinoy" dostoni haqida ko‘pgina folklorshunos olimlarimizning fikri bor. "Kelinoy" dostonining mavjudligi, uning ko‘p variantlarda yashayotganligi, kollektiv Mulki ekanligi, tematikasi va g‘oyaviy yo‘nalishi hamda tarixiy taqdiri darajasida turli xil mulo