ONA TILIDAN SINFDAN TASHQARI ISHLARNING SHAKLLARI VA ULARNING MAZMUNI

Аннотация

Sinfdan tashqari ishlar óquv dasturi bilan chambarchars boĝliq bólib, unda nazarda tutilgan maqsad va vazifalarni amalga oshirishda yaqindan yordam beradi. Ona tilidan sinfdan tashqari olib boriladigan ishlar ham ta'limiy, ham tarbiyaviy maqsadlarni kòzlaydi. Ta'limiy ahamiyati shundan iboratki, óquvchilar bu jarayonda qóshimcha bilim malaka va kónikmalarga ega bólishadi. Tarbiyaviy ahamiyati óquvchilarning nutq odobini shakllantirishda, mustaqil fikrlash, ijodiy faoliyat kórsatish kabi ijobiy xislatlarini boyitib boradi. Kalit sózlar: ona tili, ta'limiy,tarbiyaviy, bilimlar, tògaraklar,uchrashuvlar, ertaliklar. Ona tilidan sinfdan tashqari ishlar óquv dasturi bilan chambarchas boĝliq bólib unda kózda tutilgan maqsad va vazifalarni amalga oshirishda yaqindan yordam beradi. Boshlanĝich sinflarda ona tilidan sinfdan tashqari ish deyilganda óquvchilarning óqituvchi rahbarligida darsdan tashqari vaqtda tashkil qilingan dastur bilan boĝliq bólgan materiallar asosida ixtiyoriylik tamoyiliga asoslangan mashĝulotlar tushiniladi. Sinfdan tashqari ishlarni 2 turini farqlash mumkin. 1-turiga rejadagi materiallarni ózlashtirishda orqada qoladigan bolalar bilan ishlash tushunilsa,2-turi esa ona tilini òrganishga qiziquvchi bolalar bilan ótkaziladigan mashĝulotlar tushuniladi. Ona tili sinfdan tashqari ishlarning asosiy turi bòlib, u óquvchilar bilan doimiy ish olib boradi. Tógarakka a'zo bólish ixtiyoriy bólib, mashĝulotlar ishtirok etish majburiydir.Ona tilidan sinfdan tashqari ishlarni tashkil etishda quyidagi óquv materiallaridan foydalaniladi: tógarak faoliyatiga mos keladigan kitoblar,daftarlar,modellashtirish materiallari va boshqalarni misol keltirish mumkin. Ona tili tógaraklari haftada 1-2marta òtkaziladi va bunda tògarak a'zolari soni 15-20 tadan oshmasligi belgilanadi. Boshlanĝich sinflarda ona tili sinfdan tashqari ishlarning quyidagi bosqchlari mavjud: 1.Tayyorlov bosqichi. Bu 1-sinfning savod órgatishdavriga tóĝri keladi. Unga darsning 17- 20daqiqasi ajratiladi. 278 NEW RENAISSANCE 2024 DECEMBER INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 1 | ISSUE 10 2. Boshlanĝich bosqich. Bu 1-sinfning 2-yarim yilligiga tóĝri keladi. Bu bosqichda haftada 1 marta 45 daqiqalik dars uyushtiriladi. 3.Asosiy bosqich. Bu bosqich 2-4 sinflatga tògri keladi. Bu davrda óquvchilarning óqish malakasi mustahkamlanadi. Bunda óquvchilarning Ona tilidan sinfdan tashqari òtkaziladigan tògaraklar quyidagicha nomlanadi: "Ona tilim- jonu dilim", "Ózbek tili davlat tili"va hokazolaqiganlari baholanadi. Quyida òtkaziladigan mashlĝulotlarimizdan 3-4 sinflar doirasida misollar keltiramiz. 1.To’garakka nom qo’yish. O’quvchilarga to’garakning maqsad va vazifalari bilan tanishtirish. To’garak bizga nima beradi? mavzusida suhbat. 2. O’quvchilardan til odobi, so’zlash madaniyati haqida bilganlarini so’rash. 3. Til haqidagi maqollar so’rab ularning mazmunini yoritib sharhlab berish. To’garak mashg’ulotlari dars mashg’ulotlarini takrorlamaydi, balki uni to’ldiradiva takomillashtiradi. Ona tili to’garak mashg’ulotlari o’tkaziladigan xona zamonaviy texnika vositalari, mashhur tilshunos olimlarning portretlari, o’quvchilarning diktant, bayon va insho yozishlari uchun esdalikkabilar bilan jihozlangan bo’lishi, o’quv metodik majmuani o’zida mujassamlashtirishi lozim. Ona tili to’garak mashg’ulotlari o’tkaziladigan xona ish qog’ozlaridan namunalar bo’lsa, o’quvchilar uchun ancha muncha foydali bo’ladi. Ona tilidan sinfdan tashqari ishlarga savol-javob kechalari, uchrashuvlar, o’tkir zehinlilar mushoirasi, so’zlar dunyosiga sayohat, ko’rik-tanlovlar o’tkazish kabilar kiradi. Savol-jvob kechalarida o’quvchilar o’zlarini qiziqtirgan savollarga javoblar olishadi. Kechaga tayyorgarlik1- 1.5oy oldin boshlanadi. O’quvchilar maktabda tashkil etilgan savollar qutisiga o’zlarini qiziqtirgan savollarni yozib tashlaydilar. Bu savollar mavzu jihatdan har xil bo’lishi mumkin. Masalan: ‘’Lotin alifbosiga o’tish bizga nima berdi”? “Nechanchi yilda o’zbek tiliga davlat tili maqomi berildi”? Muayyan vaqt o’tgach, to’garak a’zolari savollarni yig’ib, ularga javob tayyorlaydilar va kechani tashkil qiladilar. Uchrashuvlar hamjuda katta tarbiyaviy ahamiyatga ega. Unda ona tili darsliklari mualliflari, mashhur tilshunos olimlar, hukumatmukofotiga sazovor bo’lgan ona tili o’qituvchilari taklif etilishi mumkin. Ayniqsa, bular orasida maktabning sobiq talabalari bo’lsa ularni ham taklif etish juda katta tarbiyaviy ahamiyatga ega shartlari bo’yicha O’tkir zehnlilar mushoirasining mavzusi ham 1-1,5oy oldin e’lon qilinadi. Bellashadigan guruhlar o’zlariga sardor tanlaydilar. Mushoira shartlari asosida har bir guruh mustaqil tayyorgarlik ko’radilar. Mushoira ona tilining muayyan bir bo’limi yokibir necha kichik mavzularni o’z ichiga olishi mumkin. Masalan,’’Orfografiya’’,’’Sodda gap turlari’’ kabi. 279 NEW RENAISSANCE 2024 DECEMBER INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 1 | ISSUE 10 Ona tilidan sinfdan tashqari ishlarning yuqorida tilga olingan barcha sh