SHEVALARNING MOHIYATI

Аннотация

This article reflects on dialects and dialects, their essence and dialects of the regions of our country. Keywords: dialect, dialectology, dialect, Karluk, Kipchak, Oghuz, region, synharmonism. СУЩНОСТЬ ДИАЛЕКТОВ Аннотация. В этой статье рассматриваются диалектология и диалекты, их сущность и диалекты территорий в нашей стране. Ключевые слова: диалект, диалектология, говор, карлук, кыпчак, огуз, регион, сингармонизм. Har bir hududning o‘ziga xos shevasi bor.Shevalar o‘zgachaligi bilan kishining diqqatini tortadi. Sheva bu (forscha harakat tarzi, tarz usul)-umumxalq tilining ma'lum hududga xos tarmoģi, mahalliy tilni anglatuvchi tushunchani anglatadi. Sheva boshqa sheva tizimlaridan quyidagi xususiyatlari bilan farqlanadi. Bular: fonetik, grammatik, sóz yasalishi va luģaviy belgilariga kóra farqlanadi va lisoniy tizim sifatida mavjud bóladi. Sheva ma’lum hududda yashab, shu hudud egasi uchun tushunarli bo‘lgan so‘zlarga aytiladi. Lahja esa bir-biriga yaqin bo‘lgan shevalar yig‘indisiga aytiladi. O‘zbek adabiy tilida 3ta lahja mavjuddir. Bular: qarluq lahjasi, qipchoq lahjasi, o‘g‘uz lahjasi. Qipchoq lahjasining manģit yoki saroy shevasi, qarluq lahjasiga mansub marģilon shevasi va boshqa ózbek tilining eng kichik hududiy kórinishlari. Alohida shevalar birikib lahjani tashkil qiladi. Adabiy til Sheva 268 NEW RENAISSANCE 2024 DECEMBER INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 1 | ISSUE 10 Ona Buxoro nana Navoiy aya Toshkent oyi/opa Namangan aba Xorazm opa/opo XX asrning boshlariga kelib, ayniqsa,1917-yildan sónggi davrda ózbek shevalarini órganish va uni guruhlashtirish bóyicha quyidagi olimlarning ishlari ahamiyatlidir: Yudaxin, Borovkov, G‘ozi Olim Yunusov kabilarning ishlari e’tirofga ega. Olimlar quyidagicha tasnif qilishgan. K.K Yudaxinning 1-tasnifi: 1.Asl turkiy tovush tarkibi va singarmonizm saqlangan ózbek shevalari; 2.O‘z tovush tarkibini qisman o‘zgartirgan, singarmonizmni yo‘qotgan shevalar; 3 Eron tillari oilasiga mansub unlilar tarkibini saqlagan shevalar; 4.O‘zbek va tojik tillarida sózlashadigan tojik tillari (Samarqand, Buxoro). Adabiy/sheva Leksik shakl Grammatik shakl Adabiy til boryapman -yap-man Buxoro, Qashqadaryo Boromman, borommiz Navoiy, Farg‘ona Boryappan, boryappiz Xorazm borvotirman Toshkent borvommiz K.K.Yudaxinning 2-tavsifida quyidagi shevalarni keltirib o‘tadi: 1Toshkent shevasi 2 Farģona shevasi 3 Qipchoq shevasi 4Xiva (Xiva-óģuz) shevasi 5.Shimoliy ózbek shevasi Ģozi Olim Yunusov shevalarni quyidagicha tasnifi: 1.Ózbek qipchoq lahjasi-bu lahjaga Ózbekistonning turli hududlarida yashovchi shevalarning hammasi kiradi. Bu lahja óz ichida 4 guruhga bólinadi. 1.Qirq 2.Jazoyir-laqay 3.Qipchoq 4.Gurlan. 2 Turk-Barlos lahjasi: Barcha shahar tipidagi shevalar kiradi. Til xususiyatlarini hisobga olib 4 guruhga bólinadi. 1Sayram-Chimkent shevasi; 2.Toshkent-xos shevasi; 3.Andijon shevasi; 4.Namangan shevasi 3 Xiva-Urganch yoki óģuz lahjasi. Xiva Urganchda yashovchi yoki óģuz lahjasiga mansub shevalar kiradi. 269 NEW RENAISSANCE 2024 DECEMBER INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 1 | ISSUE 10 O lashgan shevalar-bu guruhga shahar va ular atrofidagi tuman shevalarini kiritdi: Toshkent, Samarqand, Buxoro, Andijon, Qóqon, Marģilon, Qarshi, Jizzax. 2 A lshgan shevalar: singarmonizm saqlagan shevalar kiritildi. 1)y lovchi shevalar 2)l lovchi shevalar. Reshetov esa lahjalarni quyidagicha tasniflaydi. 1Qarluq -chigil -uyģur lahjasi: hozirgi qardosh uyģur tiliga yaqin bólib, tojik tili bilan yaqin munosabatda bólgan. 2Qipchoq lahjasi: qardosh qozoq va qoraqalpoq tillari bilan yaqin. 3 Óģuz lahjasi: qardosh turkman tili bilan yaqin. Y.D Polivanov ózbek shevalarini eronlashish nuqtai nazaridan ya'ni ba'zi ózbek shevalarining tiklanish jarayonida tojik tilining ishtirokini hisobga olib, shevalarni quyidagicha tasnif qildi: 1 Eronlashmagan shevalar 2 Eronlashgan shevalar 1Eronlashish elementlari mavjud shevalar: Toshkent, Qóqon-Marģilon, Andijon- Shaxrihon tipidagi shevalar. 2Maksimal eronlashgan shevalar: Buxoro, Samarqand, Xójand, Óratepa tipidagi shevalar. 3Eronlashmagan shevalar: Farģonaning singarmonizmli qishloq shevalarini (Saroy, Andijon, Yólguzar, Mankent) ózbek-qipchoq (j-lovchi lahjasidagi shevalar. Qarluq - chigil – uyg’ur lahjasida unli tovush uyg’unligi yoki ohangdoshlik hodisasi uchramaydi. Shuning uchun ham ulardagi unlilar miqdori ko’p emas, unlilar fonemasining soni 6- 8 dan oshmaydi. Jumladan, Toshkent shevalarida oltita (‘, e, u, o), Namangan shevasida sakkizta (`, a, o, u, e, `), Marg’ilon shevasida ettita unli (`, a, o, u, e) fonema bor. Bu shevadagi unli fonemalar sifat jihatidan farqlanadi. o’zlariga xos xususiyatlar alohida qayd etiladi. Buxoro, Urgut, Qarshi, Xo’jand, Chust shevalarining unlilar tarkibida ham oltitadan unli fonema bo’lib, ular miqdori jihatdan Toshkent va Samarqand shevalardagi holatga tengdir. Vodiy va Jizzax shevalari, Toshkent atrofidagi ayrim (Parkent, Piskent, Chinoz) va Qarnob shevalarida unlilar Toshkent shevasidagi si