“TARBIYAI ATFOL” JAMIYATI VA MUNZIM

Аннотация

this article is about the “Tarabai atfol” Society established in Bukhara and contains information about the activities of Munzim and other young bukharians, current issues promoted by the society. The opinions of his contemporaries about this society are also quoted. Keywords:” Tarabarai atfol“, Munzim, new method School, Bukhara, Ayniy, tatar school,” Bukhara education Māori society", Turkey, Abdurauf Fitrat, Fayzulla Khojaev, Amir Olimkhan. ОБЩЕСТВО “ТАРБИЙИ АТФОЛ”, И МУНЗИМ Аннотация. данная статья посвящена основанному в Бухаре обществу “Тарбийи Атфол”, в котором представлена информация о деятельности Мунзима и других молодых бухарцев, актуальных вопросах, продвигаемых обществом. Цитируются также мнения современников об этом обществе. Ключевые слова: ”Тарбияи Атфол“, Мунзим, Школа нового метода, Бухара, Айний, татарская школа,” Бухарское общество образования", Турция, Абдурауф Фитрат, Файзулла Ходжаев, Амир Олимхан. Buxoro amirligi hududidagi faollik va zamonaviy harakat asosan 1910 yil yanvar-fevral oylarida boshlanadi. Keyinchalik yosh buxoroliklar nomini olgan zamonaviy firqaning faoliyati birinchi davrda ma'lum darajada maorif va madaniyatdan iborat edi. Biroq bu faoliyat amirlik ma’murlari, ruhoniylarning bir qismi, amaldorlar va chor Rossiyasi chor hukumati vakillari tomonidan ta’qibga uchradi. Yangi usuldagi munzim maktabi yopilgach, “amir Abdul Ahad saltanatining oxirida yoshlarning so‘nggi umidi – tatarlar maktabi ham yopilgan”ligi bejiz emas. Biroq u jim turishni 800 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 ma’qul ko‘rmaydi, bu sharmandali siyosiy-ijtimoiy voqea uni va bir qancha safdoshlarini 1328- yil zulqadaning 28-oyi (1910-yil 3-dekabr)da “Tarbiya atfol” nomli yangi maxfiy jamiyat tuzishga majbur qiladi va shu tariqa ular o’z harakatiga bir darajada jiddiy tus beradilar. 1910-yilda Amir Olimxon Buxoro amirligida taxtga o’tiradi. Munzim Ayniy, Fitrat va boshqalar bilan birga Amir taxtga o’tirishi bilan uni adolat izlashga, millat va ilm-ma’rifat taraqqiyotiga, zulm va zulmni yo‘qqa chiqarishga, umuman, mamlakat ishlarini adolat qonuni asosida yuritishga da’vat etadi: S.Ayniy yozganidek, «Tarbiya atfol» maxfiy jamiyatining birinchi asoschisi Mirzo Abdulvohidiy Munzimdir va Hamidxo‘ja Mehriy, Ahmadjon-Maxdum Hamdiy, mudarris Hoji Rofe’ va Mukammil-Maxdum Burhonzodalar bu jamiyatning nizomlarini yozib, “...xalqni umumiy islohotlarga da’vat etdilar, amir ma’muriyatining buzg‘unchiliklarini fosh qildilar, aholini zolimona boshqaruvga qarshi qo‘zg‘atdilar.”. Bu jamiyat «Buxoro yoshlari uchun markaziy vazifani bajardi», ular orasida siyosiy ishlar va vazifalar ham bor edi. “Tarbiyai atfol” erkin fikrlovchilar, xalq ommasi o‘rtasida ilg‘or va tarbiyaviy g‘oyalarni targ‘ib qiladi, o‘z atrofiga tobora ko‘proq yangi kuchlarni jalb etadi. Jumladan, Buxoroning bir qancha taniqli ziyolilari, jumladan Sadriddin Ayniy ham hijriy 1329-yilning ramazon oyigacha (1911-yil avgust-sentyabr) “Tarbiyai atfol” jamiyatiga aʼzo boʻlganlar. Munzim va bu jamiyatning boshqa 17-19 faol aʼzolari “ehtiyotkorlik bilan, lekin toʻliq yangilik bilan oʻzlarining yashirin tashabbuslari bilan shugʻullanganlar” (S.Ayniy) va kechaning boshidan to tong otguncha oʻn kunda bir marta uyida yashirincha baʼzi yaxshi- taniqli ishlab chiquvchilar yig'ilib, ushbu jamiyatning kundalik va keyingi ish dasturi haqida fikr almashdilar. Ayniy yozadi: “Ularning muhim ishi fikrlar talqini va islohotchilik g‘oyalarini nashr etish edi. O‘sha yig‘ilishlarda “Tarbiyai atfol” jamiyati a’zolari mamlakat kapitalistlari va hukmdorlarining har qanday isrofgarchilik va axloqsiz xatti-harakatlariga, qimmat to‘y-hashamlarga, ularning ichkilikbozlik va axloqsizlikka va boshqa ko‘plab sharmandali voqealarga salbiy munosabat bildirishgan. “Tarbiyai atfol” jamiyati a’zolarining bunday yig‘ilishlari mavzusining markazi va dasturining asosi uchta muhim moddadan iborat bo‘lib, ulardan biri fan, ta’lim va madaniyatni rivojlantirish va rag‘batlantirish, ikkinchi maqola isrofgarchilik va yomon odatlarni yo'q qilish edi, uchinchi maqola esa Amirlik hukumatiga qarshi qo'zg'olon bo'lib, ishchilar uchun chaqiriq uyushtirish edi. Buxoro amirligi sharoitidagi ilmiy, siyosiy, ijtimoiy va mafkuraviy inqilobdagi “Tarbiyai atfol” jamiyati va ayniqsa, uning yetakchisi va faol a’zosi Munzimning tarixiy maqomi juda katta bo‘lib, uning xizmatlari ko‘pchilikda qayta-qayta tilga olinadi. Ammo Munzimning siyosiy ongni uygʻotish, taʼlim-tarbiyaviy gʻoyalarni targʻib etish va targʻib qilish, xalqning maʼrifat va 801 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 maʼrifatiga oid XX asr boshidagi xizmati faqat yangi usul maktabini tashkil etish, darslik va badiiy adabiyotlar nashr etishdan iborat edi. “Buxoro sharif” shirkatida kitoblar, “Tarbiyai atfol” jamiyatini tuzib, antiamiristik g‘oyalar va shunga o‘xshashlarni rag‘batlantirish bilan cheklanib qolmaydi, balki u buxorolik talabalarning farzandlarini chet elga o‘qishga yuborishda ham qimmatli xizm