On the expressive features of the expression of the psyche of images in the process of translation

Аннотация

Expressive feature of text, special esthetic function of language and artistic text. Target choice of esthetic language function. Development of the artistic model of the text reflected in the perception of esthetic admiration. The role of word semantics of founds and grammar in rhythmic text conversion. Expressive features of all possible language units when expressing psyche images. Key words: Esthetic and emotional influence, influental and esthetic function of artistic text, reference world, rational, emotional and esthetic influence; language means degrees; semantics of founds, words and grammar; material-verbal speech. Шахснинг эшитиш ва кўриш органларига бевосита таъсир орқали амалда тамомила эмоционал ва эстетик таъсир ўтказишга мўлжалланган мусиқа ёки рассомликдан фарқли ўларок, бадиий адабиёт бундай таъсирни кўпчилик ҳолларда муайян ахборотни етказиш оркали амалга оширади. Умуман, бадиий образ яратиш – асардан кўзланган бирдан бир мақсад ахборот етказиш воситасигина эмас, балки китобхонга таъсир ўтказишнинг ўзига хос йўсинидир. Шундай экан ҳар қандай мантиқий-бадиий матннинг асосий вазифаси – маълумот етказиш экан, бадиий матн учуй бу китобхонга таъсир ўгказиш воситаси, холос. Шунингдек, бадиий матннинг таъсир этиш функцияси ўз-ўзича тугал эмас, у ҳар турли ҳодисаларга, фактларга, вокеаларга нисбатан ҳам ҳиссий, ҳам онгли муносабатни шакллантиришга каратилган бўлади. Бадиий матн – тилнинг ўзига хос эстетик функциясининг амалга ошишидир. Тилнинг эстетик амалга оширилишидан кўзланган мақсад, ўзлаштириш жараёнида вужудга келадиган референт маконни бошдан кечириш орқали эстетик лаззат олишни кўзда тутадиган бадиий моделни матнда мужассамлантириш хисобланади. Замонавий филология илми эмоционал-ҳиссий мазмуннинг (психологизмнинг) бадиий асар структурасидаги ролига катта эътибор каратмоқда. Бадиий матн функционал жиҳатдан кўп қиррали. Унинг эстетик функцияси бир қатор бошқа- коммуникативлик, экспрессивлик, прагматик, эмотивлик каби функцияларга бўлинади, бирок уларнинг ўрнини босишга эмас, балки кучайтиришга хизмат қилади. Бадиий магн тили табиий тил хаётидан фарқ қиладиган ўз шахсий конунларигабиноаняшайди. Сўзнинг ўзига хос хусусиятлари бўйича махсус тадқиқотлар олиб борган A.A. Потебня, В.В.Виноградов, Д.Н.Шмелёв каби олимлар бадиий матнда сўз ўзининг айрича ҳаракати туфайли мазмунан тубдан ўзгариб, кўшимча маъно олишини таъкидлайдилар. Тўғри ва кўчма маъноларнинг уйини бадиий матннинг ҳам эстетик, ҳам экспрессив таъсирчанлигини юзага келтиради, матнни образли ва ифодали қилади. Олимларнингкўпчилиги(H.A.Лукьянова,В.А.Маслова,В.И.Шаховский ва бошқ.) шуни тан оладиларки, ноэкспрессив матнлар мавжуд эмас, чунки хар кандай матн китобхон онги ва ўзини тутишига муайян таъсир эгишга қодир, негаки матннинг реципиентга таъсирини таъминлар экан, айнан экспрессивлик ҳолати нутқий хабарнинг мақсадига кўмаклашади. Экспрессив тил воситаларининг матндаги кўлами 167 матнни ўзлаштиришнинг экспрессив самарасини белгиламайди, балки унинг юзага келиш эҳтимолини оширади. Шунингдек, махсус тил восигалари, хусусан, эмоционал-образли, стилистик бўёкдор воситалардан ташқари, муаллиф нияти, контекстуал вазиятга қараб тилнинг ҳар қандай бетараф бирлиги экспрессив бўла олиши мумкин. Матн эмоционаллигини юзага келтириш манбалари турли-туман ва барча тадқиқотчилар томонидан бир хил тушунилмайди. Бир томондан, аслида эмотив тил воситалари матн эмотивлигининг бош манбаи ҳисобланади. Коммуникатив ёндашувга таянган В.А.Маслова мазмунни матн эмотивлигининг энг муҳим манбаси деб ҳисоблайди. Унинг фикрича, “матн мазмуни потенциал эмоциогендир, чунки уни ўзи учун шахсан аҳамиятли деб юрадиган реципиент ҳамиша топилади. Матн мазмунининг эмоциогенлиги – бу, пировардида, матнда акс этган дунё парчаларининг эмоциогенлигидир” [1]. Жумла тузит механизмларининг инсон руҳияти механизмлари билан, бош миянинг тегишли функциялари билан, фикрлаш ва ҳис қилиш жараёнлари билан ўзаро алоқадорлиги асар таҳлилида матннингэмоционал жиҳатига жиддий эьтибор қарагишни тақозо қилади. Ҳиссиётлар, тафаккур ва нутқ – бу инсон онги руҳий фаолиятининг маҳсуллари бўлиб, айни пайтда, тил ванутқ борлиқни онгли равишда акс эттириш шаклидир. Улар орқали инсон руҳий жараёнларни назорат қилади. Тилда ҳиссиётлар нутқда турфа йўллар билан уйғунлашувчи хилма-хил воситалар орқали ифодаланади. Ўзига хос вазифага эга лисоний воситалар (сўз ясовчи кўшимчалар, эмоционал-хиссий сўзлар, экспрессив структуралар) ҳамда функционал жиҳатдан тилга қарам бўлган, муайян нутқий ҳаракат контекстида ишлатилиб аниқ бир ҳиссий реакцияни беришга қаратилган паралингвистик воситалар тилнинг эмотив воситалари саналади. Бу воситалар танловини инсон онги томонидан идрок этилган ва қайта ишланган ҳиссий реакцияларнинг ўзлари талаб қилади. Чунки эмотивлик организм эмоционаллик функциясининг оқибати ва тафаккур маҳсули экан, тафаккур натижалари ҳамиша тилда мавжуддир. Эмоционал компонент сўзнинг луғавий маъноли бошка компонентлар билан куйидагича муносабатда бўлади:эмоционалкомпонент кўп ҳолларда баҳо