SHAYBONIYLAR SULOLASI DAVRIDA BUXORO XONLIGIDA IQTISODIY O’ZGARISHLAR VA IQTISODIYOTDA XALQARO MUNOSABATLAR

Аннотация

The Bukhara Khanate imported a wide range of products from India, China, Iran, Russia, Arab countries and neighboring regions. These imported goods enriched the internal market of the khanate and had a positive impact on economic life. In the 16th century, trade in the Bukhara Khanate was especially developed during the reign of the Shaybanid dynasty, in particular, during the reign of Ubaydullah Khan (1533–1540). During this period, the khanate achieved particular success in its trade activities. Keywords: Ubaydullah Khan, China, Russia, Safavid state. ЭКОНОМИЧЕСКИЕ ИЗМЕНЕНИЯ В БУХАРСКОМ ХАНСТВЕ ПРИ ДИНАСТИИ ШАЙБАНИ И МЕЖДУНАРОДНЫЕ ОТНОШЕНИЯ В ЭКОНОМИКЕ Аннотация. Бухарское ханство импортировало широкий ассортимент продукции из Индии, Китая, Ирана, России, арабских стран и соседних регионов. Эти импортные товары обогатили внутренний рынок ханства и положительно повлияли на экономическую жизнь. В XVI веке торговля в Бухарском ханстве получила особое развитие в период правления династии Шайбани, в частности, во времена правления Убайдуллы-хана. (1533- 1540). В этот период особые успехи были достигнуты в торговой деятельности ханства. Ключевые слова: Убайдулла-хан, Китай, Россия, государство Сефевидов. XVI asrda Buxoro xonligi Markaziy Osiyoda muhim siyosiy va iqtisodiy markazlardan biri sifatida shakllangan. 895 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 Bu davrda xonlikda siyosiy hayot dinamik va murakkab edi, chunki turli sulolalar hokimiyat uchun kurash olib borgan. Quyida XVI asrda Buxoro xonligidagi siyosiy hayotning asosiy jihatlari haqida to’xtalib o’tamiz XVI asr boshida Buxoro xonligi Shayboniylar sulolasi tomonidan asos solingan. Sulola Movarounnahrni Temuriylar hukmronligidan so‘ng egalladi.Muhammad Shayboniyxon (1500– 1510) xonlikning birinchi hukmdori bo‘lib, u Movarounnahrda markazlashgan davlatni tashkil qilishga harakat qildi. Biroq Shayboniylar sulolasining hokimiyati barqaror emas edi, chunki sulola ichida hokimiyat uchun kurash va ziddiyatlar kuzatilgan. Ichki kurashlar va hokimiyatning zaiflashishi,sulola ichidagi nizolar va amaldorlar o‘rtasidagi kelishmovchiliklar davlatni zaiflashtirdi. Shayboniylarning ba'zi hukmdorlari kuchli markazlashuvga intilgan bo‘lsa, boshqalar mahalliy hokimlarni qo‘llab-quvvatlagan. Bu esa davlatning siyosiy barqarorligini buzdi Din davlat boshqaruvida qozikalon va ulamolar muhim o‘rin egallagan. Qozikalon lavozimi (bosh qozilik) faqat diniy masalalarda emas, balki siyosiy hayotda ham katta ta'sirga ega edi.Ulamolar va diniy rahnamolar ko‘pincha siyosiy qarorlarni shakllantirishda muhim o‘rin tutgan. Xonlik qozoq xonliklari, ayniqsa, Qosimxon davridagi kuchaygan qozoq qo‘shinlari bilan to‘qnash kelgan. Bu tashqi tahdidlar xonlik hududlarini himoya qilishni talab qildi. Shuningdek, Safaviylar davlatining Movarounnahrga ta’siri kuchli bo‘lib, ular bilan chegara hududlari uchun doimiy kurash olib borilgan. XVI asr oxirida Shayboniylar sulolasi ichki ziddiyatlar tufayli zaiflashganidan keyin Buxoro xonligi hukmronligi Ashtarxoniylar sulolasiga (Joniylar) o‘tdi. Bu o‘zgarish xonlik siyosiy hayotida yangi davrni boshlab berdi. Buxoro shahri nafaqat siyosiy, balki madaniy va diniy markaz bo‘lgan. Bu shahar xalqaro savdo yo‘llarida joylashgani sababli xonlikning iqtisodiy ahamiyati ham katta edi. Umuman, XVI asrda Buxoro xonligida siyosiy hayot ichki kurashlar, tashqi tahdidlar va diniy-siyosiy rahbarlarning o‘zaro ta’siri bilan belgilangan. Bu davr xonlikning keyingi asrlardagi rivojlanishiga asos bo‘lgan. XVI asrda Buxoro xonligida iqtisodiy hayot qishloq xo‘jaligi, hunarmandchilik, savdo va bojxona faoliyatlariga asoslangan bo‘lib, Markaziy Osiyodagi iqtisodiy markazlardan biri sifatida rivojlangan. Quyida xonlikdagi iqtisodiy hayotning asosiy jihatlari haqida ma'lumot beraman: Qishloq xo’jaligida sug‘orish tizimlari: Sug‘orma dehqonchilik asosiy o‘rinda edi. Zarafshon daryosi vodiysi va boshqa sug‘orish tizimlari tufayli qishloq xo‘jaligi yaxshi rivojlangan. Ariq va kanallar orqali dalalar sug‘orilgan. Asosiy ekinlardan bug‘doy, arpa, sholi, paxta, meva va sabzavot yetishtirilgan. Paxta xom ashyosi ichki va tashqi bozorlarda savdo qilish uchun muhim mahsulot edi. 896 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 Cho‘l va tog‘li hududlarda chorvachilik rivojlangan bo‘lib, qo‘y, tuya, ot va qoramol boqilgan. Chorvachilik mahsulotlari savdoda ham ahamiyatga ega bo‘lgan. Hunarmandchilikning quyidagi sohalari rivojlangan. Buxoroda kulolchilik, zardo‘zlik, temirchilik, gilamdo‘zlik, teri mahsulotlari tayyorlash va yog‘och o‘ymakorligi rivojlangan edi.Hunarmandlar tomonidan ishlab chiqarilgan kiyim-kechak, idish-tovoq va boshqa mahsulotlar ichki bozorda keng tarqalgan va eksport qilinardi. Hunarmandchilik ustaxonalari: Shaharlar, ayniqsa Buxoro va Samarqand, hunarmandchilik ustaxonalari va bozorlari bilan mashhur edi. Hunarmandlar mahalliy bozorlarga mahsulot etkazib berishdan tashqari, karvonlar orqali tashqi savdoga ham jalb qiling