EFTALLAR DAVLATI VA TURK XOQONLIGIDA HUKMDORLIK LEGITIMATSIYASI

Аннотация

This article provides information about the state administration and legitimacy of rule in the Ephthalite and Turkic Khaganate states that ruled in Central Asia. Keywords: Tengri, Khagan, Ephthalite, White Hun, Zhujans, Ashina, heptal, abdal, shah, qut. ЛЕГИТИМИЗАЦИЯ ПРАВЛЕНИЯ В ГОСУДАРСТВЕ ЭФТАЛОВ И ТЮРКСКОМ КАГАНАТЕ Аннотация. В статье представлены сведения о государственном управлении и законности правления государств Эфталии и Тюркского каганата, господствовавших на территории Средней Азии. Ключевые слова: Тангри, Хакан, Эфтал, Ак хунн, Джужанлар, Ашина, гептал, абдал, шах, ящик. Tarixdan ma’lumki, Eftallar O‘rta Osiyoning shimoli-sharqidan Movarounnahrning ichki viloyatlariga kirib, V asrda davlat barpo etgan qabila ittifoqi. Eftaliylar O‘rta Osiyo, Hindiston, Afg'oniston, Eron va Sharqiy Turkiston tarixida muhim rol o'ynagan. Eftaliylarning ilk ajdodlari xunlardan bo‘lishi taxmin etiladi. Ularning kelib chiqishi tog'risida turli fikrlar bayon etilgan. A.N.Bernshtamning fikricha, eftaliylar tarkib topgan yerlar o'rta va quyi Sirdaryo hamda Amudaryoning yuqori havzasi hisoblanadi. A.P. Tolstov esa ularni Orol bo'ylaridan kelib chiqqan deb hisoblaydi. Garchi eftaliylarning tarkib topgan joyi qat'iy aniqlanmagan bo'lsa-da, ular turkiy etnik elementlar aralashgan o'rta osiyolik qabilalar (asosan jangovar ko'chmanchi qabilalar) negizida shakllanganligi ma'lum1. Eftaliylar otashparast bo'lganlar, lekin ular orasida asta-sekin buddizm va xristianlikka e'tiqod qila boshlaganlar ham bo'lgan. Efaliylar yozma manbalarda fetal, 1 F.Sultonov, F.Bozorov O‘rta asrlar tarixi(O’zbekiston tarixi). T:. 2007. 26-b 843 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 xaftal,xaytal degan nomlar bilan tilga olinadi. “Eftal' degan nom ilk bor “xeptal' shaklida V asr arman manbalarida uchraydi.Bu nom aslida “Eftalon” deb yuritilgan shoh nomidan olingan. Uni Vaxshunvor deb ham ataganlar, u eftaliylar yurishiga boshchilik qilgan. Mil.avv. VII asrda Xitoyning shimoli-g'arbiy (Xesi)da yashovchi mallasoch, ko'zi ko'k hunlarning bir qismi yashab turgan yerlarini tashlab, Pomirning tog'li viloyatlariga kelib yashaydilar. Keyinchalik ular mahalliy aholiga aralashib, tillarini ham o'zgartiradi. Hunlarning boshqa bir guruhi Hunlar davlati yemirilgach, Jung'oriyaga, Ila havzalariga kelib o'rnashgan va bu yerda Yueban etnik uyushmasini tashkil qilgan. Yuebandan eftal etnik nomi bilan atalgan yirik bir guruh ajralib, III asrda Movarounnahrga kelib o'rnashdi. Eftaliylarning yana bir guruhi g'arbga Kaspiy dengizining shim.hududlariga borib, keyinchalik bu yerlardagi boshqa turkiy xalqlarga aralashib ketadi. Eftaliylar IV asrning ikkinchi yarmida ko'payib, Movarounnahrda yashovchi xioniy, kidariy va boshqa xalqlarni tobe etib, davlat barpo etgan. Eftallarda davlat boshqaruvi markazlashgan monarxiyaga asoslangan edi. Davlat boshida qahramon va qudratli hukmdorlar turar edi, ularning unvoni ko‘pincha “shoh” yoki “hukmdor” deb atalgan. Shohning vakolati cheklanmagan bo‘lib, u harbiy, siyosiy va iqtisodiy masalalarda so‘nggi qarorni chiqarar edi. Eftallarda hukmdorlikning qonuniyligi (legitimizatsiyasi) asosan an’ana, din, harbiy qudrat va qabilaviy siyosatga asoslangan. Bu turkiy va boshqa ko‘chmanchi xalqlarda keng tarqalgan boshqaruv tizimi elementlari bilan uyg‘unlashgan edi. Hukmdorning qonuniyligi, birinchi navbatda, uning sulola vakili ekanligiga asoslangan. Hukmdorning hukmronlik huquqi uning ajdodlari va oilasining avvalgi siyosiy mavqeidan kelib chiqardi. Sulolaning "ilohiy tanlanganlik" tamoyiliga asoslangan qadriyatlar bu qonuniylikni mustahkamlagan. Ko‘chmanchi xalqlar orasida hukmdorning hokimiyati ko‘pincha ilohiy kuchlar tomonidan qo‘llab-quvvatlanishi kerak degan tushuncha mavjud edi. Hukmdor odatda o‘zini ilohiy xohishning vakili deb e’lon qilgan. Bu uning hokimiyatiga diniy asosni berib, qabilalarning sadoqatini oshirgan. Hukmdorlikning qonuniyligi ko‘pincha hukmdorning jang maydonidagi muvaffaqiyatlari bilan bog‘liq edi. Harbiy g‘alabalar hukmdorning kuchini, xalqni himoya qilish salohiyatini va ilohiy qo‘llab- quvvatlanishini tasdiqlovchi asosiy omil bo‘lib xizmat qilgan. Harbiy muvaffaqiyatsizliklar esa hukmdorning qonuniyligini shubha ostiga qo‘ygan va ichki nizolarga olib kelgan. Eftallar ko‘chmanchi qabilalardan tashkil topgan davlat bo‘lgani uchun hukmdorlikning qonuniyligi qabilaviy boshliqlar va elita qo‘llab-quvvatlashiga bog‘liq edi. Qabilaviy boshliqlar kengashi hukmdorning hokimiyatini tasdiqlagan yoki unga qarshi chiqishi mumkin edi. Bu holat hukmdorning o‘z mavqeini qabilalar o‘rtasida siyosiy ittifoqlar orqali mustahkamlashini talab qilgan. Hukmdor taxtga o‘tirishi bilan rasmiy marosimlar va diniy udumlar orqali o‘z hokimiyatini mustahkamlagan. Ushbu marosimlar hukmdorning ilohiy maqomini va uning qonuniyligini xalq oldida tasdiqlash vositasi bo‘lgan. Ramzlar va unvonlar, masalan, "shoh", "podshoh" yoki "buyuk 844 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 hukmdor", hukmdorlikni