O‘RTA OSIYO XALQLARINING OZODLIK ORZUSI BO‘LGAN “TURKISTON MUXTORIYATI”

Аннотация

One of the important events that embodied the ideas of freedom and independence and left an indelible mark in the history of the Uzbek people is the Independence of Turkestan. Today, studying the history of the struggle for the independence of Turkestan is of particular importance. It is natural that the history of Autonomy, which has been attracting the attention of the scientific community for a long time, arouses interest not only from a scientific, but also from a practical and even political point of view. Because time demands a reassessment of the events of those years. There is also the fact that in the process of struggle for autonomy in Turkestan democratic national statehood the ideology of establishment was also taking shape. Key words: Autonomy, freedom, modernism, enlightenment, Turkestan, Soviet power, Bolsheviks, Tashkent, Kurultay, Mahmudhuja Behbudi, national democrat, Eurona, Asia, Russia, Greater Turkestan, November 27, El Bayron. ТУРКЕСТАНСКАЯ АВТОНОМИЯ», КОТОРАЯ ЯВЛЯЕТСЯ МЕЧТОЙ О СВОБОДЕ НАРОДОВ СРЕДНЕЙ АЗИИ Аннотация. Одним из важных событий, воплотивших идеи свободы и независимости и оставивших неизгладимый след в истории узбекского народа, является 609 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 Независимость Туркестана. Сегодня изучение истории борьбы за независимость Туркестана приобретает особое значение. Естественно, что история Автономии, давно привлекающая внимание научной общественности, вызывает интерес не только с научной, но и с практической и даже политической точки зрения. Потому что время требует переоценки событий тех лет. Имеется и тот факт, что в процессе борьбы за автономию в Туркестане демократическая национальная государственность идеология истеблишмента также формировалась. Ключевые слова: Автономия, свобода, модернизм, просвещение, Туркестан, Советская власть, большевики, Ташкент, Курултай, Махмудхуджа Бехбуди, национал- демократ, Еврона, Азия, Россия, Большой Туркестан, 27 ноября, Эль-Байрон. Aytish mumkinki, jadidchilikning paydo bo‘lishi va shakllanishi masalalari ancha to‘liq yoritildi. Biroq hanuz chuqur idrok etishni talab qiluvchi bir qator muammolar mavjud. Bunga, birinchi navbatda milliy demokratlarning Turkistonda milliy davlat qurilishining o‘ziga xos konsyepsiyasi, o‘lkani feodalizm va mustamlakachilikning boshi berk ko‘chasidan olib chiqish mafkurasining shakllanish, bolsheviklarcha totalitarizmga muqobil ravishda g‘oyaviy-siyosiy kurash maydoniga chiqishlari, jamiyat hayotini yangilashning demokratik mexanizmlarini ishlab chiqishga qo‘shgan hissalari kabi masalalar kiradi. 1917-yil aprelida Toshkentda jadidchilik harakati yo‘lboshchilarining tashabbusi bilan Turkiston musulmonlari Qurultoyi chaqirildi, unda o‘lka musulmonlari Sho‘rosi saylandi; Uning tarkibiga o‘sha davrning mashxur siyosiy arboblari Mahmudxuja Behbudiy, Ubaydulla Xo‘jayev, Nosirxon To‘ra, Muhammadjon Tinishpayev, Mustafo Chuqayev va boshqalar kirdilar. Turkiston milliy demokratlari tomonidan taklif etilgan “muxtoriyat” mafkurasi jahon va mintaqaviy mustamlakachilikka qarshi harakatlar g‘oyalari, Yevrona, Osiyo, Rossiya mutafakkirlari, o‘lka taraqqiyparvar ziyolilarining o‘z taqdirini o‘zi belgilash muammolarini ijodiy idrok etish tajribalariga tayangan holda yaratildi. 1917-yil 26-noyabrda soat 12 da tashkiliy byuro a’zosi Mustafo Chuqayev s’yezdni ochiq deb e’lon qildi. Mandat komissiyasi a’zosi Toshpo‘lat Norbo‘tabekov ishtirokchilarni delegatlar tarkibi haqidagi ma’lumotlar bilan tanishtirdi. Bu paytga kelib s’yezdda: Farg‘onadan 150 kishi, Sirdaryodan—22, Samarqanddan—21, Kaspiy ortidan bir, Buxorodan to‘rt nafar delegat qatnashayotgan edi. Keyinchalik s’yezd ishtirokchnlari soni 250 kipshga yaqinlashgandi (“Ulug‘ Turkiston”, 1917, 8-dekabr). Uch kun mobaynida s’yezd ishtirokchilari Turkiston O‘lkasining bo‘lg‘usi siyosiy tuzilishi haqidagi o‘z qarashlarini belgilab olishdi, bular s’yezdda qabul qilingan hujjatlarda o‘z aksini topdi. 610 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 Xususan, 27-noyabrda quyidagi mazmunda deklaratsiya qabul qilindi: “Yashasin Turkistan Muxtoriyati! 28-noyabrda tashkil topgan davlatning nomi “Turkiston Muxtoriyati” deb ataladigan bo‘ldi. Hokimiyat tarkibi esa quyidagicha shakllanishi lozim edi: Ta’sis s’yezdi chaqirilgunga qadar hokimiyat to‘la ravishda Turkiston Muvaqqat Kengashi va Turkiston xalq (Milliy) Majlisi qo‘lida jamlanadi. Muvaqqat Kengash a’zolaridan 12 kishilik hukumat tuziladigan bo‘ldi. Turkiston Muvaqqat Kengashi a’zolarining soni ilgari Butunrossiya Ta’sis Majlisiga Turkiston o‘lkasidan saylangan nomzodlar soniga qarab aniqlandi (32 kishi) (“El bayroni”, 1917, 22-dekabr). Turkiston xalqining muxtoriyat uchun olib borgan kurashida 1917-yil 13-dekabrda bo‘lib utgan fojiali vokealar tub burilish nuqtasi bo‘ldi. Shu kunini inqilobdan so‘ng Turkiston zaminida ilk marta xalq qoni to‘kildi. Turkiston Muxtoriyatining Muvaqqat hukumati Mavludi-sharif bayrami kuni, ya’ni 13- dekabrni “Turkiston Muxtoriya