К изучению категории эмотивности в языкознании

Аннотация

Статья посвящена основным подходам к определению понятия лексической эмотивности в лингвистике. Рассматривается теории языковедов, определяющих направление в исследованиях эмотивности языковых единиц, а также различные научные подходы к анализу средств выражения эмоций. Аnnotation. The article is devoted to the main approaches of defining the notion of lexical emotivity in linguistics. Besides, it is also focused on the theories of linguists which defining in direction with researches of emotivity in linguistic units, and also different scientific approaches to the analyses of means of expressing emotions. Эмотивликни семантик категория сифатида таърифлаб, кўпчилик тадқиқотчилар унинг номинатив аспектига эътибор қаратишса, бошқалари уни ифодалашнинг турли сатҳга хос тил ва нутқий воситаларини ўрганиб, функционал жиҳатни муҳим деб ҳисоблашади. Шу боис, эмотивлик категориясининг ўзига хослигини, унинг бошқа тил категориялари ва бирликларидан фарқларини аниқлаш мақсадида мавжуд қарашларни ўрганиб чиқиш муҳим. Эмотиология, эмотивистика соҳасидаги терминологик ранг-баранглик, шубҳасиз, “эмоционаллик” ва “эмотивлик” терминларининг синонимик қўлланиши билан боғлиқ. Тил эмотив семантикаси соҳасида тадқиқотлар олиб борган олим В.И.Шаховский ушбу номинацияларни турли илмий йўналишларга, бир томондан, лингвистикага, иккинчи томондан, психологияга хизмат қилувчи тушунча- терминологик аппарат доирасида ўрганиб, уларни фарқлайди. Олим ишларининг бирида “Эмотивлик – худди эмоционал каби, аммо тил, унинг бирликлари ва семантикаси узвийлиги сифатида тавсифласа, эмотивлик – психика факти сифатида эмоционалликни ўз воситалари тизими билан ифодалашдек тилга имманент хос бўлган семантик хусусият тарзида талқин этилади”. [7, 24 б.]. Бирмунча ўзгача нуқтаи назарга эга Л. А. Пиотровская эмотивликни сўзловчининг объектив воқеликка эмоционал муносабатини ифодалаш билан боғлиқ тил бирликлари функцияси сифатида таърифлайди [5, 42 б.]. Эмотивлик категориясининг функционал аҳамияти аксарият олимлар томонидан эътироф этилади. Эмотивлик функциясининг нутқда намоён бўлишининг эмоционал ёки экспрессив функцияларни назарда тутиб, Н.Б.Мечковская шундай ёзади: “агар фикр-жумлада кишининг ўзи гапираётган нарсага субъектив-психологик муносабати тўғридан-тўғри ифодаланган бўлса, унда нутқнинг эмоционал ёки экспрессив функцияси амалга ошади” [4, 18 б.]. Бироқ нутқда эмоцияларни тўғридан тўғри ифодалаш масаласини бир томонлама ҳал қилиб бўлмайди. Сўзловчининг эмоционал муносабати имплитцит ёки “мураккаб метафора шаклида” ифодаланиши мумкин деб айтади, О. Е. Филимонова [6, 10 б.]. Г.В.Колшанский таъкидлаб ўтганидек, тилдаги мазмуний ва эмоционал белгиларни қатъий ажратиб бўлмайди: “Фикр-жумла ҳамма вақт субъект тафаккурининг маҳсули бўлгани боис, у авваламбор шаклан ҳам, мазмунан ҳам субъектив акт сифатида изоҳланган. Ўз табиатига кўра билиш акти ўзида баҳоловчи момент деб аталган ҳодисани мужжассам этади ва у субъект томонидан фикр-жумла предмети устида амалга оширилган фикрлаш операциясидир. Билиш субъектининг обектив олам билан учрашуви юз берадиган ҳамма жойда баҳолаш мавжуд” [3, 142 б.]. 110 Бизнингча, эмотивлик категориясининг тилга оид характери яққол кўринади: эмотивлик хусусиятига эга бўлган узвий тенгсатҳли тил воситалари мавжуд бўлиб, бу ҳақда сўз маъносининг эмотивли компонентини тавсифлаб, В. И. Шаховский шундай дейди: “... тил бирлиги ўзининг эмотивли функциясини амалга оширишига ёрдам берадиган семантик компонентдир” [7]. Олимнинг фикрига кўра, эмотив – бу “етакчи функцияси сўзловчи эмоцияларини ифодалаш ҳисобланган тил бирлиги” [7]. Назаримизда, терминологик тушунмовчилик, эмотивли нутқий акт яратилишига кўмаклашувчи тил бирликларининг эмотивли функцияси эмоционал- экспрессивли деб қаралганда юзага келади. Бунинг исботини Н. Б. Мечковская ишларидан топамиз. Унинг “нутқда эмоцияларни ифодалашнинг асосий воситаси интонация ҳисобланади” деган фикрини қабул қиламиз. Бироқ, эмоциялар фақат “ундовлар ёрдамида ва (анча кам миқдорда) эмоционал-экспрессив сўзлар билан” [4, 18 б.] ифодаланиши ҳақидаги фикрига қўшилолмаймиз. Чунки, терминологияда психологик ва нутқий тушунчалар аралашиб кетиши ҳамда турли сатҳлар тил воситалари учун хос бўлган эмотивли функция бажариши соҳасининг торайиши юз бермоқда. Бундан ташқари, маълумки, прагматик йўналганлиги сўзловчининг фикр- жумла мазмунига эмоционал муносабатини ифодалаш имконидан иборат бўлган маълум синтактик конструкциялар ҳисобига интонация ҳосил бўлади (ундов гаплар, риторик сўроқлар ва шу кабилар назарда тутилмоқда). Айрим олимларнинг фикрларича кўра семасиологик категория сифатида экспрессивликни нутққа оид тушунчадан ёки “нутқ коммуникатив вазифаларнинг нутқда тил бирликлари билан энг яхши амалга ошириш” [2, 13 б.] сифатида талқин қилинувчи стилистик экспрессивликдан фарқлаш лозим. Сўз экспрессивлиги тушунчасини аниқлаштириб, В. И. Шаховский у денотатдан (масалан, қирчанғи) ёки сўзловчидан (масалан, шалтоқ арава) келиши мумкин, яъни денотативли ёки денотативли-коннатативли бўлиши мумкин деган