O‘SMIRLARDA AXLOQIY XULQ-ATVOR MOTIVATSIYASI

Аннотация

in this article, the opinions and researches of various scientists about the motivations of moral behavior in adolescents, which is one of the most "delicate" periods of developmental psychology, are presented. KIRISH. Ma’lumki, bugungi kunda xulq-atvor motivatsiyasi jamiyatimizda dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Negaki, turli yoshlar o‘rtasidagi jinoyatlar, yoki bo’lmasa ular tomonidan jamiyatga berilayotgan yordamlarni misol qilib keltirish mumkin. Davlatimiz rahbari Sh.M.Mirziyoyev yoshlar va talabalar forumida yoshlarning odob-axloqi, yurish- turishi, madaniy saviyasi haqida ham alohida to‘xtaladi. “Yoshlar o‘rtasida jinoyatchilik, giyohvandlik, ichkilikbozlik, oilaviy ajralishlar, buzg‘unchi va radikal oqimlar ta’siriga tushish holatlari davom etayotgani, vatanimiz yoshlariga mutlaqo yarashmaydigan, barchamizga isnod keltiradigan bunday salbiy ko‘rinishlarga, jamiyatimizda mutlaqo o‘rin bo‘lmasligi zarur” deydi Prezidentimiz1. Insonni o‘z oldiga aniq qo‘ygan maqsadi sari harakatlanish jarayonida uchraydigan to‘siqlarni yengishini motivatsiya deb ataymiz. Motiv esa insonni maqsad sari harakatga keltiruvchi kuch deyishimiz mumkin. ASOSIY QISM. Avvalo, "motivatsiya" so'zini birinchi marta A. Shopengauer "Yetarli sababning to'rtta printsipi" (1900-1910) nomli maqolasida qo‘llagan. Keyinchalik bu atama odamlar va hayvonlarning xatti-harakatlarining sabablarini tushuntirish uchun psixologik foydalanishga qat’iy kirdi2.Eng keng tarqalgan ta’riflarga ko‘ra, motiv - bu kishini faoliyatga undovchi kuch, sabab yoki ehtiyojlar yig‘indisidan iboratdir.Motiv va motivatsiya kelib chiqishi yoki genezisi nuqtai nazardan quyidagi ijtimoiy – psixologik manbalarga asoslanadi: Nutqiy ifodalarga (so’zlar har xil vaziyatlarda turtki vazifasini bajarishi mumkin); 1) Somatik, ya’ni tana a’zolarining ixtiyorsiz yoki ixtiyoriy harakatlari turtki sabab rolini ijro etish kuzatiladi; 2) Ifodali, tartibli yuz, ko‘z va boshqa harakatlar faoliyat, xulq – atvor o‘zgarishiga turtki bo‘la oladi; 3) Milliy stereotiplar, insonni inson tomonidan idrok qilish motiv va motivatsiya o‘rnini almashtirish; 4) Etnik xulq – atvor, odat, an’ana, motiv va motivatsiya o‘rnini almashtiradi; 1 https://uza.uz/oz/posts/prezident-yoshlarning-manaviy-tarbiyasi-masalasiga-ham-toxtaldi_281094 2 Е.П.Ильин – Мотивация и Мотивы 65б 260 «UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI www.in-academy.uz 5) Insonlarning ijtimoiy turmushdagi roli o‘ziga xosligi tufayli motiv, motivatsiyaga negiz hozirlaydi; 6) Jinsiy farqlar va ularning mujassamlashgan tasavvurlari motiv, motivatsiya turtkisiga o‘sib o‘tishi mumkin; 7) Shaxsning yosh davrlari va ularning ijtimoiy turmushdagi o‘rni, ahamiyati, baholanish tizimi ichni turtkini keltirib chiqarishi ehtimol; 8) Insonning jamiyatdagi statusi yoki mavqei muayyan xulq – atvori o‘zgartirishga xuzmat qiladi, ya’ni motiv, motivatsiyaga yaqinlashadi3. Oʻsmirlar bolalikdan kattalikka oʻtishning hayajonli davrida yashaydilar. Oʻsmirlik davri hayajonli kashfiyotlarga toʻla boʻlishi mumkin, chunki ular oʻzlarining noyob shaxsiy fazilatlari va qobiliyatlarini rivojlantiradilar. Boshqa tomondan, erta oʻsmirlikdan yosh balogʻatga qadar boʻlgan sayohat ba’zi qiyinchiliklar bilan birga keladi. Oʻsmirlarning miyasi kichik bolalar yoki kattalarnikidan tubdan farq qilganligi sababli, har bir oʻsmirlik davrida ularning oʻziga xos psixologiyasini tushunish insonlardagi munosabatni mustahkamlashga yordam beradi. Amerikalik psixolog D. Elkind oʻsmirlik egosentrizmining yangi tomonlarini aniqlaydi, bu esa asosan shaxsiyat rivojlanishiga ta’sir qiladi. U rasmiy operatsiyalar oʻsmirlarga aks ettirish qobiliyatini berishini va unga nafaqat oʻz tafakkurini, balki boshqa odamlarning fikrlashini ham tushunishga imkon berishini payqadi. Shu bilan birga, oʻsmir oʻz tafakkuriga yoʻnaltirilgan ob’ektlar bilan boshqa odamlarning tafakkuriga yoʻnaltirilgan ob’ektlarni hali yetarlicha yaxshi ajrata olmaydi. Bu yoshdagi oʻsmirda yuzaga keladigan jiddiy psixofiziologik oʻzgarishlar tufayli u oʻzini eng koʻp qiziqtiradi. Shunga koʻra, u oʻzini oʻzi kabi boshqa odamlar ham uning xatti-harakati va tashqi koʻrinishi haqida qaygʻuradi deb oʻylaydi. Aynan shu e’tiqod Elkindda “xayoliy auditoriya” atamasini belgilaydi va uni oʻsmirlik davridagi egosentrizmning asosiy koʻrinishlaridan biri deb hisoblaydi. Oʻsmir qat’iyat bilan boshqalarning oʻziga boʻlgan munosabatini oldindan bilishga harakat qiladi. Biroq, bu taxminlar oʻsmirning oʻziga qanday qarashiga bogʻliq. Uning fikriga koʻra, boshqalar unga qanday munosabatda boʻlsa, xuddi shunday munosabatda boʻlishadi. Shu sabablarga koʻra, oʻsmir doimiy ravishda oʻzi diqqat markazida boʻlgan "xayoliy auditoriya" ni yaratadi. Elkindning soʻzlariga koʻra, "xayoliy auditoriya" tushunchasi oʻsmirlik xatti-harakatlarining yolgʻizlik istagi, oʻz tajribalarini boshqalarga oshkor qilishni istamaslik, uyatchanli