PSIXOLOGIYADA SHAXS NAZARIYALARI

Аннотация

Maqolada shaxs haqida, shaxsga oid nazariyalar, uning boshqa fanlarda tadqiq etilganligi va psixologiyad o‘rganilganlik darajasi keltirilgan. Kalit so‘zlar: individ, shaxs, ekstrovert, introvert, id, ego, superego, temperament. Shaxsning ta'riflariga ko‘ra ko‘plab shaxs nazariyalari mavjud. Nazariya - bu voqelikning muayyan kuzatishlarini tushuntiruvchi oʻzaro bogʻliq gʻoyalar, tuzilmalar va tamoyillar tizimi. Nazariya "to‘g‘ri" yoki "noto‘g‘ri" bo‘lishi mumkin emas, chunki bu faqat odamlar kimligi, ular qanday yashashlari va nima uchun ular shunday yo‘l tutishlari haqidagi tasdiqlangan xulosalar yoki farazlardir. Shaxsiyat nazariyalari ikkita funksiyani bajaradi: 1) inson xatti-harakatlarini tushuntirish; 2) insonning xulq-atvorini ta'minlash. Har bir nazariya ma'lum tarkibiy qismlarni o‘z ichiga oladi: Shaxsiyat tuzilishi - bu uning asosiy bloklari, har doim insonga xos bo‘lgan o‘zgarmas xususiyatlar. Bunday strukturaviy birliklar - xususiyatlar, shaxsiy xususiyatlar. Xususiyat - bu odamning o‘zini qanday tutishga moyilligi. Tuzilishning yana bir misoli tavsifi shaxsiyat turlaridir. Shaxs tipi - umumiy xulq-atvor xususiyatlarini shakllantiradigan ko‘plab xususiyatlarning kombinatsiyasidir. Masalan, K.Yungning fikricha, barcha odamlar ikki turga bo‘linadi: introvertlar va ekstrovertlar. Psixologlar yuqorida tavsiflangan savollarga asoslanib, shaxsiyat nazariyalarini shakllantiradilar. Bugungi kunga kelib, shaxsning turli tomonlarini, uning jamiyatdagi xatti- harakatlarini ochib beradigan nazariyalarning yetarlicha barqaror tasnifi mavjud. Inson shaxs sifatida. Individuallik tushunchasining qisqacha tavsifida aytilishicha, bu shaxsning o‘ziga xos shaxsiy shakli bo‘lib, uni jamiyatning boshqa vakillaridan ajratib turadigan o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Bularga insonning temperamenti, qiziqishlari, aql- zakovati, ehtiyojlari va qobiliyatlari kabi shaxsiy elementlari kiradi. Individuallik bilan bir qatorda, bu shaxsiy xususiyatlar insonning ijtimoiy jamiyatdagi o‘rni va rolini, shuningdek, uning ijtimoiy harakatchanlik istagini belgilaydi. Odamlar sinflarini o‘rganadigan nazariyalar. Sotsiologiya odamlarning tabaqalarini o‘rganadi. Uning alohida tarmog‘i - odamlarni "qatlamlarga" ajratadigan, ijtimoiy maqomlarni ba'zi izolyatsiya qilingan mezonlar bo‘yicha birlashtiruvchi ijtimoiy tabaqalanish qayd etilgan. Odamlar juda uzoq vaqt davomida tabaqalarga bo‘lingan, hamma narsa insonning kelib chiqishi, oilaviy ahvoli va boshqalarga asoslangan mulklardan boshlangan. Sanoat davridan keyin ijtimoiy harakatchanlik tushunchasi paydo bo‘ldi, ya'ni o‘rtasida "harakat qilish" qobiliyati, sinflar, bundan buyon u faqat shaxsga bog‘liq bo‘la boshladi. Shaxsning asosiy nazariyalari. Shaxsning o‘zini, uning stimullarga bo‘lgan reaksiyalari ketma-ketligini bilish uchun shaxsiy farazlarni o‘rganish va rivojlantirish kerak. 243 «UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI www.in-academy.uz Shaxs tushunchalari, ularning ta'riflari ko‘p bo‘lishiga qaramay, keng muhokama qilinadigan masala. Psixologiya inson xulq-atvoridagi farqlarga ahamiyat beradi, ular temperament, xulq-atvor, o‘ziga xos qiziqishlar orqali ifodalanadi. Shaxs nazariyasi - bu shaxs rivojlanishining tabiati va mexanizmlari haqidagi farazlar yoki taxminlar to‘plami. Shaxsiyat nazariyasi nafaqat tushuntirishga, balki inson xatti- harakatlarini bashorat qilishga ham harakat qiladi. Zamonaviy psixologiyada shaxsni o‘rganishning sakkizta asosiy yondashuvi mavjud. Har bir yondashuv o‘z nazariyasiga, shaxsning xususiyatlari va tuzilishi haqidagi o‘z g‘oyalariga, ularni o‘lchashning o‘ziga xos usullariga ega. Shuning uchun biz faqat quyidagi sxematik ta'rifni taklif qilishimiz mumkin: shaxs - bu individual o‘ziga xoslikni, inson xatti- harakatlarining vaqtinchalik va vaziyat barqarorligini ta'minlaydigan ko‘p o‘lchovli va ko‘p bosqichli psixologik xususiyatlar tizimi. Har bir nazariya shaxsning bir yoki bir nechta tarkibiy modellarini yaratishga imkon beradi. Modellarning aksariyati spekulyativ bo‘lib, faqat bir nechtasi, asosan, dispozitsiyaviy, zamonaviy matematik usullar yordamida qurilgan. Shaxsning psixodinamik nazariyasi. “Klassik psixoanaliz” nomi bilan ham tanilgan shaxsning psixodinamik nazariyasining asoschisi avstriyalik olim Z.Freyddir (1856-1939). Freydning fikricha, shaxs rivojlanishining asosiy manbai tug‘ma biologik omillar (instinktlar), to‘g‘rirog‘i, umumiy biologik energiya - libido (lotincha libido - jalb qilish, istak) hisoblanadi. Bu energiya, birinchidan, nasl berish (jinsiy jalb qilish), ikkinchidan, halokat (agressiv tortishish) ga yo‘naltirilgan. Shaxs hayotning birinchi olti yilida shakllanadi. Shaxs tuzilishida ongsizlik hukmronlik qiladi. Libidoning asosiy qismini tashkil etuvchi jinsiy va tajovuzkor harakatlar inson tomonidan amalga oshirilmaydi. Freyd shaxsning iroda erkinligi yo‘qligini ta'kidladi. Insonning xulq-atvori unin