XX ASR BOSHLARIDA GERMANIYA VA TURKIYA ITTIFOQINING MARKAZIY OSIYOGA TA'SIRI

Аннотация

This article analyzes the interests of Ottoman Turkey in Central Asia. In the late 19th and early 20th centuries, Turkey's religious, geopolitical, cultural, and economic interests were aimed at limiting Russian influence in the region, strengthening its influence in the Muslim world, and developing ties with the Turkic peoples. Although the Ottoman Empire sought to unite Muslims through the ideas of Pan-Islamism and Pan-Turkism, Russia's strong control in the region and Turkey's internal weaknesses limited its influence. The article describes in detail Turkey's strategic interests and practical limitations in the region. Keywords: Ottoman Turkey, Central Asia, Pan-Islamism, Pan-Turkism, Russian Empire, Muslim world, geopolitical interests, economic interests, Caliphate, Turkic peoples. ВЛИЯНИЕ СОЮЗА ГЕРМАНИИ И ТУРЦИИ НА СРЕДНЮЮ АЗИЮ В НАЧАЛЕ XX ВЕКА Аннотация. В статье анализируются интересы Османской Турции в Центральной Азии. В конце XIX - начале XX века религиозные, геополитические, культурные и экономические интересы Турции были направлены на ограничение влияния России в регионе, усиление ее влияния в мусульманском мире, развитие отношений с тюркскими 556 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 государствами. народы. Хотя Османская империя стремилась объединить мусульман посредством идей панисламизма и пантюркизма, сильный контроль России в регионе и внутренняя слабость Турции ограничивали ее влияние. В статье подробно описаны стратегические интересы Турции в регионе и их практические ограничения. Ключевые слова: Османская Турция, Центральная Азия, панисламизм, пантюркизм, Российская империя, мусульманский мир, геополитические интересы, экономические интересы, халифат, тюркские народы. Markaziy Osiyo mintaqasi har doim geosiyosiy jihatdan muhim bo‘lib kelgan. Uning strategik joylashuvi, tabiiy resurslarga boyligi va tarixiy savdo yo‘llaridagi roli ko‘plab davlatlarning diqqat markazida bo‘lishiga sabab bo‘lgan. 1907-yilda Buyuk Britaniya va Rossiya o'rtasida Anglo-Rus kelishuvi imzolandi. Bu kelishuvda ikki davlat Fors, Afg‘oniston va Markaziy Osiyodagi o‘z ta’sir doiralarini ajratib oldi. Germaniya va Usmonli Turkiyasi bu kelishuvni o‘z manfaatlariga xavf sifatida ko‘rdi. Germaniya mintaqada Rossiya va Britaniya bilan raqobatlashish uchun Usmonli davlatining musulmonlar ustidan nufuzini qulay vosita sifatida ko‘rgan. Germaniyaning Markaziy Osiyodan manfaatdorligi XIX asr oxiri va XX asr boshlarida bir necha geosiyosiy, iqtisodiy va strategik omillarga asoslangan edi. Quyida bu manfaatlar asosiy yo‘nalishlarda tahlil qilinadi: Geosiyosiy manfaatlar Rossiyaga qarshi strategiya: Markaziy Osiyo XIX asrda Buyuk Britaniya va Rossiya o‘rtasidagi "Buyuk o‘yin" (The Great Game) maydoniga aylangan edi. Germaniya bu raqobatni kuzatar ekan, Rossiyaning mintaqadagi ta’sirini cheklashni maqsad qildi. Bu, ayniqsa, Germaniya va Rossiya o‘rtasidagi ziddiyatlar kuchaygan bir davrda muhim bo‘ldi. Osiyodagi nufuzni kengaytirish: Germaniya o‘zini global geosiyosiy o‘yinchi sifatida ko‘rsatishga intilgan. Markaziy Osiyodagi faollik orqali u Rossiya va Buyuk Britaniya bilan teng raqobat qiladigan darajaga chiqishni xohlagan. Tabiiy resurslar: Markaziy Osiyo boy tabiiy resurslarga ega edi, jumladan, paxta, minerallar va boshqa xomashyo. Germaniya o‘z sanoatini rivojlantirish uchun bu resurslardan foydalanishni rejalashtirgan. Markaziy Osiyo qadimiy Ipak yo‘li tarmog‘ining muhim qismi hisoblanardi. Germaniya mintaqadagi transport va savdo yo‘llarini rivojlantirish orqali Yevropa va Osiyo o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalarda strategik rol o‘ynashni istagan. Bag‘dod temir yo‘li loyihasi: Germaniya Usmonli imperiyasi bilan hamkorlikda Bag‘dod temir yo‘li loyihasini amalga oshirayotgan edi. Bu temir yo‘l Yaqin Sharqni Germaniya bilan bog‘lashdan tashqari, Markaziy Osiyoga strategik yo‘l ochishni ham maqsad qilgan edi. Ushbu loyiha Germaniyaning Fors ko‘rfazi va Markaziy Osiyo orqali Osiyoning ichki hududlariga kirish imkoniyatini yaratishi mumkin edi. Musulmon dunyosi bilan aloqalar: Markaziy Osiyo asosan 557 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 musulmon aholiga ega bo‘lgani sababli, Germaniya Usmonli xalifasi bilan birgalikda musulmonlar orasida o‘z nufuzini kuchaytirishni maqsad qilgan. Bu, ayniqsa, Rossiya nazorati ostidagi musulmonlarda nemis-islamiy hamkorlik orqali Rossiyaga qarshi ruhiy ko‘tarinkilik yaratishga yordam berishi mumkin edi. Madaniy va siyosiy manfaatlar Panislomizmni qo‘llab- quvvatlash: Germaniya Usmonli imperiyasining Panislomizm siyosatini o‘z maqsadlari uchun qo‘llab-quvvatlagan. Usmonli xalifasi orqali musulmonlar orasida Germaniyaga nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirish va Rossiyaga qarshi qarashlarni kuchaytirish strategiyasi Germaniya uchun foydali bo‘lgan. Rossiyadagi musulmonlar bilan ishlash: Germaniya Rossiya imperiyasi ichidagi musulmonlarni (ayniqsa, tatarlar va Markaziy Osiyodagi turkiy xalqlarni) Rossiyaga qarshi isyon ko‘tarishga undashda dini