Матн стилистик хусусиятининг синтактик асоси

Аннотация

Ушбу мақолада синтактик-стилистик бирлик сифатида хатбошининг тузилмавий-семантик хусусиятлари, биринчи навбатда, унинг таркибига кирувчи гапларнинг хусусусиятлари билан боғлиқ томонлари илмий нуқтаи назардан ўрганилган. Бир таркибли гапларнинг ҳар хил турлари хатбошини ташкиллаштиришда муҳим роль ўйнаши тадқиқ этилган. Синтактик услубият охирги йилларда тилшуносларнинг эътиборини янада кўпроқ жалб этмоқда. Бир қатор тадқиқотлар стилистик салоҳият ҳамда синтактик қурилмаларнинг индивидуал услублардаги аниқ бадиий вазифаларини ўрганиш масалаларига бағишланган. Тилшуносликда грамматика ва стилистиканинг яқинлашув жараёни ҳар иккала соҳа учун фойдали бўлиб,(Сафаров Ш. 1989, 145 б.) хатбоши муаммоларини тадқиқ қилишда, унинг моҳияти, стилистик хусусиятлари ва маълум асарлардаги ролини аниқлашда яққол намоён бўлади. Бунда, грамматик стилистиканинг барча бўлимларидагидек, нафақат грамматик шакллар томонидан ифодаланган нарса, балки, ифодаланиш тарзи ҳам тадқиқ қилинади. Икки таркибли гап замонавий немис тили синтаксиси учун одатий ҳол ҳисобланади, шунинг учун бундай “одатий” қурилмалар фонида ҳикоянинг тўғридан- тўғри у ёки бу даражасидан далолат берувчи бир таркибли гапларни қўллаш стилистик усул сифатида идрок этилади (маълумки, бир таркибли гаплар асосан жонли сўзлашув нутқига хос). Таҳлилдан келиб чиқиб, бир таркибли гаплар ва уларнинг турлари ҳақида савол пайдо бўлади. Гап шундаки, бир таркибли гаплар таснифларининг тобора ўсувчи миқдорига қарамай, улар ҳақидаги масала ҳали ҳам ўз ечимини топишдан йироқ. Шунинг учун синтактик-стилистик йўналишдаги иш доирасида муаллифга маъқул бўлган бир таркибли гапларнинг турларини ҳисобга олиш лозим (Yaxshiyev A.A. 2021, 203 b.). Уларга, биринчи навбатда, замонавий германшуносликда маълум даражада анъанавий тусга кирган кундалик ҳаётга оид, баҳоловчи, ҳис-ҳаяжонни англатадиган бир таркибли гаплар (бош бўлакли феъл бўйруқ майлида бўлган гапларни ҳисобга олмаганда, (чунки бундай гаплар ҳар доим бир таркибли гап бўлавермайди), қўшимча модал тусга эга феълнинг ноаниқ шаклини ўз ичига олган гаплар ҳамда вокатив гаплар киради (J. Haiman, 2005, 20-21 б.). Иккинчидан, бирор-бир сабабни, важни англатувчи бир таркибли гаплар алоҳида ажралиб туради. Уларнинг кундалик ҳаётга оид гаплардан фарқи нафақат буюм (ҳодиса)нинг мавжудлигини, балки олдинги контекстда ифодаланган моҳиятининг ҳам сабабини кўрсатишдан иборат. Бундан ташқари, олдинги фикрдаги сўзнинг такрорланишини ўз ичига олган номинативлар мазкур илмий ишда бир таркибли гапларга тенглаштирилган. Улардан фойдаланишнинг мақсадли йўриғидан келиб чиққан ҳолда, уларни атовчи “мунозарали” гаплар деб номлаш мумкин. Масалан: “Der Mann war Beamter. Dem durfte so etwas nicht passieren. Vom Standpunkt der Standesehre nicht und überhaupt!” “Standesehre?” – höhnte der Bursche in Zimmermannstracht. “Ich hör immer, Standesehre. Kann mir wer erklären, was das ist?” (5,85). 73 Бир таркибли гапларни ўз ичига олган хатбоши (абзац)ларнинг структур- семантик хусусиятлари таҳлили бир нечта йўналишда амалга оширилади (Dirven R., Radden G., 1997, 48-50 б.). Бир таркибли гапларнинг хусусиятлари (хатбошининг эҳтимолли таркибий қисмлари сифатида) муаллиф нутқида, кўчирма гапда ва аслида кўчирма бўлмаган (ўзлаштирма) гапда (ўзлаштирма нутқда улар аслида йўқ) ҳар хил ҳикоя қилиш жиҳатларида кўриб чиқилади. Бунда нафақат бир таркибли гаплар, балки уларни қуршаб олувчи икки таркибли гапларни ҳам ўз ичига олувчи нутқий жараён инобатга олинади, яъни турли нутқий жараёнларнинг ёнма-ёнлиги хатбошининг ташқи кўриниши ҳамда ички хусусиятларида акс эттирилмай қолмайди. Агар бир қурилмали хатбошилар равонроқ вазнли-оҳангдор шаклдан иборат бўлса, мураккаб хатбошилар иккита ёки бир нечта ҳикоя қилиш жиҳатларининг ўзаро боғланиш таъсиридан (кўпинча қарама-қарши) иборат. Улар хилма-хил вазнли- оҳангдор ифодага эга бўлиб, уларнинг таркибий қисмлар ичидаги узилишлар қатъийроқ белгиланади. Шундай қилиб, хатбошининг тузилиши, бу маънода ёзувчининг синтактик- стилистик услуби таркибий қисмларидан бири ҳисобланади. Ушбу хатбошиларда бир таркибли гапларнинг вазифалари ҳам бир-биридан фарқ қилади. Бунда, бошида турган бир таркибли гапни ўз ичига олган хатбошилар одатда синтактик-таҳлил тамойилига мувофиқ қурилган, яъни хатбошининг бошланиши ўзига хос сарлавҳа бўлиб, мавзу мазмунининг баёнидан иборатдир. Масалан: Krieg und Kriegsgeschrei, Einquartierung und Geschäftigkeit! Prenβische Offiziere bewegen sich in der parkettierten Zimmerflucht der Beletage von Senator Buddenbrooks neuem Haus, küssen der von Hausdame die Hände und werden von Christian, der von Oeyenhausen zurückgekehrt ist, in den Klub ein geführt, während im Mengstaβenhause Mamsell Severin, Rieckchen Severin, der Konsulin neue Jungfer, zusammen mit dem Mädchen eine Menge Matratzen in das Portal, das alte Gartenhaus, schleppt, das voll von Soldaten ist (8, 446-447). Хатбошининг иккинчи ўрнида жойлашган бир таркибли гап хатбошининг бошланиши ва унинг асосий мазмуни ўртасидаги боғловчи бўғин вазифасида келади: Und in