1-SINFLARDA XORIJIY TILLARNI O’QITISHDAGI DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARGA SAMARALI YECHIMLAR.

Аннотация

Ushbu maqolada 7 va 8 yoshdagi bollarga xorijiy til (ingliz tilini) o’rgatish mobaynida yuzga keladigan muammolar, ularni til o’rganishga qiziqtirish. 16 va 17 yoshdagi o’quvchilar bilan 7 va 8 yosh òrtasidagi o’quvchilarning til o’rganishga bo’lgan layoqatlari qandayligi aniqlangan. Tadqiqot metodi ushbu yoshdagi òquvchilarning òzlashtirishlari kuzatishlar orqali aniqlangan. Shu bilan bir qatorda xorijiy til òqitishda yo’l qo’yadigan xatolar va bularga samarali metodika va qiziqarli o’yinlar orqali yechimlar keltirib o’tilgan. Tadqiqot natijalari darsda òquvchilarni zeriktimasdan , qiziqarli tarzda til òrgatish mumkinligi kuzatilgan. Xulosa qilib aytganda , til òrgatish murakkab jarayon, lekin turli xildagi metodlar orqali samarali òrgatish mumkinligi bayon etilgan. Kalit so’zlar: dolzarb muammolar , xorijiy tillar , yechimlar, metodikalar, grammatika, test, talaffuz, o’quv ko’rgazmalar, fan , tanqid, baholash tizimi, og’izaki nutq. Bugungi kunda mamlakatimizda juda ko‘plab islohotlar olib borilmoqda. Ta'lim, iqtisod, siyosat va boshqa sahalarda bu islohotlar o‘z aksini topgan. Aholiga xorijiy tillarni o‘rgatish, dunyo talablariga javob beruvchi kadrlar tayyorlash bugungi kunning dolzarb masalasiga aylangani ayni haqiqatdir. O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 34-sonli "Xorijiy tillarni o’rganishni ommalashtirishni samarali tashkil etish chora-tadbirlari to’g’risida" gi qaroriga muvofiq xorijiy tillarni samarali o’qitish uchun turli xildagi loyihalar, metodikalar ishlab chiqish bugungi kun talabidir.[1] Ushbu qarorga asoslangan holda xorijiy tillarni o’qitishda juda kòplab muammolarga duch kelinmoqda va bugungi kunda dolzarb hisoblanadi. Kòplab rivojlangan mamlakatlar tajribalariga asoslangan holda ingliz tilini bolaning yoshligidan òrgatish samaraliroq natijalar kòrsatgan. Ammo kichik yoshdagi bolalarga ingliz tilini òrgatish juda murakkab jarayon hisoblanadi. O’zbekistondagi 1-sinf o’quvchilari asosan 6 - 7 yoshli bolalarni o’z ichiga oladi. Ayni bu yoshdagi bolalar o’z ona tillarida yaxshi o’qib yoza olishmaydi. Ammo ularning nutqlari yaxshi shakllangan bòlib rivojlanish bosqichida bòladi. Ko’pincha ushbu yoshdagi bolalarga ikkinchi til sifatida ingliz tili o’rgatilsa, o’z ona tilini bilish darajasiga e'tibor berish lozim. Ya'ni u o’qish, yozish, tinglash, gapirish kabi qobilyatlaridan ayni vaqtda qay birini shakllantira oladi degan savolni qo’yish lozim. AQSHning Massachusets texnologik universiteti neyro-kognitiv fanlar markazi mutaxassislari xorijiy tillarni oʻrganishni boshlash uchun eng yaxshi yoshni 489 www.namspi.uz universaljurnal.uz maʼlum qilishgan. Natijada xorijiy tilni oʻsha tilda soʻzlashuvchilar kabi mukammal egallashda eng katta imkoniyatlarga tilni oʻrganishni 10 yoshgacha boshlaganlar egaligi aniqlangan. 18 yoshdan keyin ham tilni tez oʻrganishga layoqat saqlanib qoladi, biroq uni mukammal egallash ancha qiyinroq boʻlar ekan. [2]. Yuqoridagi fikrlar tog’ri ekanligini isbotlash va bizning o’zbek tilida ta'lim- tarbiya ishlarini olib boruvchi maktablarda chet tili(ingliz tilini) o’rganishi qay holatda davom etishini kuzatish uchun Namangan viloyati, Yangiqo’rģon tumanida joylashgan 20-sonli umumiy o’rta ta'lim maktabi 10"A" va 1"B" sinflarni kuzatdim. 10-sinf o’quvchilarining yoshi 17 va 16 yoshlilarni o’z ichiga oladi . Demak, tajriba 7, 8, 17, 16, yoshli o’quvchilar orasida kuzatilgan. 16, 17 yoshli o’quvchilar so’z yodlashga qiynalishadi va ular asosan yozma nutqda faol ammo grammatika test va yozish bo’yicha juda ham yuqori natijlar ko’rsatishadi. Ushbu yoshdagi o’quvchilar mustaqil o’qiy oladi. Ammo ular orasida 10 yoshigacha ingliz tilini o’rganish uchun so’zlar yodlagan va alohida shug’ullanganlari kam qiyinchilikka duch kelishadi. Deyarli ularning ingliz tilidagi so’zlarni talaffuz qilishda xatoliklar uchramaydi. Endi 7 va 8 yoshli o’quvchilar o’zlari mustaqil ravishda o’rgana olmaydilar. Ularga so’z yodlatish, yozish va gapirishni har bir bosqichda yelkadosh bo’lib turish zarur. Boshida kichik yoshdagi bollarni o’qitish juda murakkabdek ko’rinadi. Ularni o'qitish uchun zarur va foydali bo’lgan metodikalar juda zarur. Ayniqsa ko’plab o’qituvchilar o’quvchilarning ko’p shovqin qilishlari, bir joyda ko’p o’tira olmasligidan yoki belgilangan vaqt yetmayotganidan shikoyat qilishadi. Lekin 7 va 8 yoshdagi bolalar harakati boshqa yoshdagi bolalarga qaraganda tezroq va ko’proqligi til o’rgatishda ayni muaddao bo’ladi. Ammo ushbu yoshdagi bolalarga har bir so’zni imkon qadar eng to’gri talaffuzini yodlatish zarur. Chunki bola bir marta o’rgangan so’zini doimiy ravishda o’sha holatda talaffuz qiladi, keyinchalik xato bo’lsa ham o’shandek talaffuz qilishga moslashgan va o’zgartirish qiyinroq. O’qituvchi kichik yoshdagi bolalarni o’qitmoqchi ekan eng avvalo o’z oldiga nimani o'qitish kerakligi haqida maqsad qo’yib olishi lozim va bu belgilangan vaqtga mos bo’lishi kerak. Maktablarda har bir fan mashg'ulotlari uchun 45 minut vaqt belgilab qo’yilgan. Asosan 1-sinf o’quvchilariga m