BURCHAKLI MURAKKAB BIR TIRNOQLI BIRIKMALARNI TAYYORRLASH TEXNOLOGIYASI

Аннотация

Maqolada Yog‘och buyumlarni yasashda asosan tirnoqli biriktirishdan foydalaniladi. U ikki elsment: tirnoq va go‘sha (quloqlar)dan iborat bo‘ladi. Tirnoqlar yaxlit va turumli xillarga bo‘linadi. Odatda yaxlit tirnoqlar yassi, turumli tirnoqlar esa yassi va dumaloq bo‘ladi. Mustahkamligi jihatidan yaxlit va turumli tirnoqli birikmalar bir xildir. Tirnoqlarning ochiq va yopiq xillari mavjud bo‘lib, ochiq tirnoq quloqlar yoki go‘sha bilan birikkanida birikuvchi detalning narigi tomoniga o‘tishi haqida uslubiy tahlil qilingan. Kalit so’zlar. Texnologiya. Yog‘och. quloqlar. tirnoqlar, go‘shak, Brusok, Duradgorlik. Yog‘och buyumlarni yasashda asosan tirnoqli biriktirishdan foydalaniladi. U ikki elsment: tirnoq va go‘sha (quloqlar)dan iborat bo‘ladi. Tirnoqlar yaxlit va turumli xillarga bo‘linadi. Odatda yaxlit tirnoqlar yassi, turumli tirnoqlar esa yassi va dumaloq bo‘ladi. Mustahkamligi jihatidan yaxlit va turumli tirnoqli birikmalar bir xildir. Tirnoqlarning ochiq va yopiq xillari mavjud bo‘lib, ochiq tirnoq quloqlar yoki go‘sha bilan birikkanida birikuvchi detalning narigi tomoniga o‘tadi. Yopiq tirnoqlar tubibsrk go‘sha, ya’ni uyalar bilan birikadi. Bu uyalarning chuqurligi tirnoqning uzunligidan eng kamida 2 mm ortiq bo‘ladi. 17-rasm.To‘g‘ri tirnoqning elementlari Tirnoqlarning soni, shakli va o‘lchamlari birikmaning mustahkamligiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Tirnoqlarning soni ko‘paysa, yelim surtiladigan yuza kattalashadi va birikmaning mustahkamligi ortadi, lekin ularni taysrlashga ko‘proq vaqt ketadi. Duradgorlik birikmalarining mustahkamligi yog‘ochning sifatiga, biriktirilgan elementlarning aniq tayyorlanishiga, yelimning sifatiga va yelimlashning to‘g‘ri bajarilishiga ham bog‘liqdir. Birikmaning elementlari yog‘ochning nuqsonlari, birikmaning o‘zida tirqish va yoriqlar bo‘lmasligi kerak. 584 www.namspi.uz universaljurnal.uz To‘g‘ri burchakli tirnoqlar deraza romlarini, eshiklar, yashiklar va boshqa buyumlarni yasashda qo‘llanadi. Ochiq va yopiq go‘shali (uyali) to‘g‘ri tirnoqlardan shvabralar, stullar, stellar va boshqa mebellar yasashda foydalaniladi. Yarim o‘yiqli tirnoqlar imoratlar qurishda, turli ramkalar yasash va hokazolarda qo‘llanadi. To‘g‘ri tirnoqli birikmaning elementlari Biriktirishning bu turi eng oddiy va shu bilan birga buyumning mustahkamligini ta’minlaydigan biriktirishdir. Tirnoqli birikmaning elementlari 17-rasmda tasvirlangan. To‘g‘ri tirnoqli birikmani rejalashga kirishishdan oldin manashu birikma detallarining chizmalarini ko‘rib chiqish kerak. a) Tirnoqli detali b) b) Go‘shali detal Tirnoqli va go‘shali (uyali) detallarni rejalashda ularning o‘lchamlari moslashtiriladi. Shundan so‘ng ikkala detalni verstakustiga yonma-yon stqizib qo‘yiladi va go‘niya, chizgich hamda qalam yordamida. Xatkashning tuzilishi. Chizgich yordamida xatkashga o‘lchamni qo‘yish. Xatkash bilan rejalash. Tirnoq va go‘shani rejalash tartibi: 585 www.namspi.uz universaljurnal.uz a - tirnoqning (go‘shaning) balandligini chizg‘ich va go‘niya bilan rejalash; b - tirnoqning (go‘shaning) qalinligini xatkash va go‘niya bilan rejalash. To‘g‘ri tirioqlarni rejalash uchun moslama va andaza: a – bir nechta shtiftli moslama; 6 – metal andaza. To‘g‘ri tirnoqli va ochiq uyali birikma: a - to‘fi tirnoq; b–ochiq uya Yarim o‘yiqli birikma. detallarning to‘rt tomonidan tirnoq va go‘shaning o‘lchamlari belgilanadi. Tirnoq va go‘shani rejalashdagi keyingi ishlar xatkash bilan bajariladi. Xatkash yog‘och kunda va uning ichidan o‘tadigan ikkita reykadan iboratdir. Reykalar yang ko‘ndalang kesimik va drat yoki doira shaklida bo‘ladi va ularning bir uchiga 1,5-2 mm li chizgichlar qoqiladi. Manashu chizgichlar bilan rejalanayotgan zagotovkaning sirtiga rejalash chiziqlari belgilanadi. Reykalarni kerakli o‘lchamda mahkamla shular ustiga o‘rnatiladigan pona bilan bajariladi . Kunda sirtidan chizgichlargacha bo‘lgan o‘lcham chizgich yordamida belgilanadi. Xatkash bilan rejalashda uning kundasidan o‘ng qo‘l bilan ushlab bruska yoki rejalanayotgan zagotovkaga mahkam bosiladi va bo‘ylamasiga yurgiziladi. Shunda xatkashning chizgichlari zagotovka sirtida chiziq qoldiradi. Xatkashni uning kundasi chizgich bilan birga harakatlanayotgan tomonga biroz og‘dirib yurgaziladi. Xatkash, go‘niya va chizg‘ich bilan to‘g‘ri tirnoq hamda go‘shani rejalash tasvirlangan. Tirnoqli birikmalarni rejalashda mehnatning unumdorligini oshirish uchun turli moslama va andazalardan foydalanish mumkin. To‘g‘ri tirnoqli va ochiq go‘shali va yarim o‘yiqli birikmalarni rejalash ham yuqoridagi yo‘sinda bajariladi. Buyumni yasash uchun avval uni hosil qiluvchi hamma detallarni tayyorlanadi, 586 www.namspi.uz universaljurnal.uz so'ngra ularni tegishli tartibda biriktiriladi, har turli buyumlarni tayyorlash dadetallarni to'g' ri chiziqlar, to'g'ri burchaklar, o'tkir yoki o'tmas burchaklar hamda shakldan ko'rinishida biriktiriladi. To'g'ri chiziqli biriktirish yog'och detallarni bo'yiga ulab uzaytirish yoki qalinligini oshirish uchun qo'llaniladi. To'g'ri burchakli biriktir