РАЗВИТИЕ ПРЕДСТАВЛЕНИЙ УЧАЩИХСЯ ПРОФИЛЬНЫХ ШКОЛЬНИКОВ О ДЕЙСТВИИ РАДИОАКТИВНОГО ИЗЛУЧЕНИЯ НА ЖИВЫЕ ОРГАНИЗМЫ

Аннотация

This scientific article is devoted to the method of forming students' ideas about the effect of radioactive radiation on living organisms. The research examines the scientific basis of the biological effects of radioactive radiation and its ecological risks. Methodical approaches, pedagogical techniques and the role of teachers in the educational process are studied in order to create a deeper understanding of these issues among students. Keywords: radioactive radiation, living organisms, biological effect, environmental hazards, pedagogy, scientific education, methodology, students. Bugungi kunda ilmiy va texnologik taraqqiyot natijasida radioaktiv nurlanishning taʼsiri jamiyatning turli jabhalariga, shu jumladan, ekologiya va biologiyaga sezilarli taʼsir koʻrsatmoqda. Radioaktiv nurlanishning tirik organizmlarga, xususan, insonlar va boshqa tirik organizmlarga taʼsiri jiddiy ekologik xavflarni keltirib chiqarishi mumkin. Ushbu muammo ekologik taʼlimda, ayniqsa oʻquvchilarda radioaktiv nurlanishning biologik taʼsirlari haqida toʻgʻri 206 www.namspi.uz universaljurnal.uz tasavvurlarni shakllantirish zaruratini tugʻdiradi. Shu bois, ilmiy-tadqiqot ishida o‘quvchilarda radioaktiv nurlanishning biologik ta’siri haqidagi tushunchalarni shakllantirish uchun metodik yondoshuvlar va pedagogik strategiyalar tahlil etiladi. Tabiiy radioaktiv izotoplarning tarqalishi turli hududlarda hududning geografik joylashuviga bog‘liq ravishda turlicha bo‘ladi. Radioaktiv izotoplar kishilar organizmiga havo, suv, iste’mol mahsulotlari biologik zanjiri orqali o‘tadi va kishilarning organlarini ichkaridan nurlantiradigan ichki nurlanish manbai bo‘lib qoladi. Radionuklidlarning organizmda chiqarilishi, radionuklidlarning fizikaviy- kimyoviy xossalariga, yarim yemirilish davrlariga bog‘liq bo‘lib, to‘liq chiqarilmasdan organizmdagi turli organlarda (suyakda, mushaklarda, o‘pkada va boshqalarda) to‘planadi. Kishilar organizmiga o‘tgan radioaktiv izotoplarning xavfsiz deb belgilangan chegaraviy miqdoridan ortib ketishi kishilarning ortiqcha nurlanish olishiga olib keladi. Ortiqcha nurlanish esa sog‘lom hujayralar atomlarini ionlashtirib, hujayralarni yemiradi, qon tarkibini o‘zgartiradi, hayot uchun xavfli bo‘lgan turli patalogik jarayonlar (saraton, nasl kasalligi, bepushtlik, teri, qon kasalliklari) kelib chiqishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun ham atrof- muhit namunalarining tarkibidagi radionuklidlar miqdorini, o‘zgarishini, migratsiyasini nazorat qilish, radionuklidlarning to‘planishini kamaytirish chora- tadbirlarini izlash kishilarning radiatsion xavfsizligini ta’minlashda tabiiy fanlar oldida turgan dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Radioaktiv nurlanishning tirik organizmlarga taʼsiri tabiiy fanlar o‘qituvchilari uchun katta ahamiyatga ega, chunki bu mavzu ekologik xavfsizlikni ta’minlash, shuningdek, biologiya va kimyo fanlarini o‘qitishda muhim o‘rin tutadi. O‘quvchilarda ushbu masala haqidagi to‘g‘ri tasavvurlarni shakllantirish, kelajakda ularni sog‘lom va ongli ekologik qarorlar qabul qilishga undaydi. Radioaktiv nurlanishning biologik va ekologik taʼsirlarini o‘rganish zaruriyati kun sayin oshib bormoqda, shuning uchun bu mavzu ilmiy tadqiqotlarda dolzarb ahamiyatga ega. Radioaktiv nurlanishning tirik organizmlarga taʼsiri haqida o‘rganishlar ko‘plab ilmiy maqolalar, monografiyalar va ekologik taʼlim metodikalarida keng yoritilgan. Bir qator tadqiqotchilar, bu masalani biologiya, kimyo va ekologiya fanlari nuqtai nazaridan o‘rganishgan. Biroq, o‘quvchilarni ilmiy va pedagogik jihatdan tayyorlashning metodik jihatlari hali to‘liq o‘rganilmagan. Tadqiqotchilar, shuningdek, o‘quvchilarda ekologik taʼlimni zamonaviy usullar bilan taqdim etishning samaradorligi haqida ma’lumotlar taqdim etgan. 207 www.namspi.uz universaljurnal.uz O‘quvchilarda radioaktiv nurlanishning biologik taʼsiri haqidagi to‘g‘ri tasavvurlarni shakllantirish uchun samarali metodik yondoshuvlarni ishlab chiqish va amaliyotga joriy etishdan iboratdir. Bu maqsad yo‘lida biz umumta’lim maktab o‘quvchilarida ionlantiruvchi nurlarning tirik organizmlarga ta’sirini zamonaviy yondashuvlar asosida tushuntirish metodikasini takomillashtirish masalasini yoritamiz. Jumladan, zaryadlangan yеngil zarralar, ya’ni еlеktrоn va pоzitrоnlarning mоdda оrqali о‘tishi barcha zaryadlangan zarralarning mоdda оrqali о‘tishida kеskin farq qiladi. Bunga asоsiy sabab, еlеktrоn va pоzitrоnlarning massalarining kichikligidir. Mоddaga uchib kеlayоtgan еlеktrоnlarning massasi kichikligidan, mоdda ichidagi har tо‘qnashishda impulslari katta о‘zgaradi. Buning оqibatida bеrilgan yо‘nalishga nisbatan yо‘nalishlari ancha о‘zgaradi. Bunda o‘quvchilar zaryadlangan yеngil zarralar mоdda оrqali о‘tganda еnеrgiyasini iоnizatsiyaga yо‘qоtish yоki radiatsiоn yо‘qоtish еffеktlariga sarflashi, tоrmоzli nurlar spеktri, tоrmоzli nurlar burchak taqsimоti, nurlanishga sarf bо‘ladigan еnеrgiya kabi dоlzarb bilimlarni о‘zlashtiradilar. O‘quvchilarda radioaktiv nurlanishning biologik taʼsiri