LAVANDANING XUSUSIYATLARI.

Аннотация

In the thesis, it is mentioned about the cultivation of lavender plant, its importance in the national economy, and its medicinal properties. The lavender plant is resistant to dehydration, and all its parts have useful properties. Especially essential oil is used in perfumery, cosmetics, pharmaceuticals and folk medicine. . Its multidisciplinary application is of great importance as a source of income and economic resource in the national economy. Key words: plant extracts, essential oil, anticonvulsant, rose hips, tannin, lavender oil, alcohol ether, nonanal, allergic, stress. Kirish. Lavanda lotincha Lavandula deb ataladi .Lavanda labguldoshlar oilasiga mansub o’simlik bo’lib, buta yoki chala butalar turkumiga kiradi.Taxminan 47 turni o’z ichiga oladi. Bulardan 25 turi dengiz sohillarida uchraydi. Lavanda butasi kurtaklar to’plamidan iborat bo’lib, diametri 1m yoki undan ham baland bo’lishi mumkin. Balandligi 50-70 sm bo’ladi. Lavandaning vatani O’rta yer dengizi Ispaniya va Fransiya qirg’og’i bo’lib, u yerda toshli yonbag’irlarda yovvoyi o’sadi [1]. 3 68 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 1-rasm. Lavanda gulining tuzilishi. Lavandula angustifoliyaning uzunligi 1,3m gacha yetishi mumkin. Lavanda dorivor achchiq o’simlik bo’lib, poyasi tog’ri, barglari chiziqli, butun, chetlari biroz egilgan. Yoz oylarida kuchli hushbo’y hid chiqaradigan gullardan iborat, ko’k binafsha rangda gullaydi. Mevasi qo’shaloq ellipitik shakldagi sariq jigarrang 4ta yong’oqchalik mevadan iborat. Lavanda mevalari odatda quruq va kichik bo’lib, uning ichida ko’plab urug’lar mavjud. Mevalari pishganda osonlikcha tarqaydi va yangi o’simliklar hosil qilish uchun yangi joylarda o’sadi. Lavanda yorug’sevar, issiqsevar o’simlik hisoblanadi. U o’zining qurg’oqchilik hamda -3 darajagacha chidamliligi bilan ham boshqa ko’pgina o’simliklardan farq qiladi. Lavanda o’simligi quyosh yaxshi tushadigan va namni yaxshi o’tkazadigan tuproqlarda o’stiriladi. Lavanda o’simligi urug’idan ham ko’paytiriladi. Urug’lar kech kuzda dalaga ekiladi. Qishlash davrida rozetka holida o’taydi. Agarda urug’lar bahorda ekilsa, bunda urug’larni maxsus joylarda va salqin yerda saqlanadi. Bahorda urug’lar aprelning boshlarida egat oraligida 70sm qilib ekiladi. 1gektarda 4-4,5 kg urug’ sarflanadi. Ekishdan so’ng sug’oriladi. Urug’lar 10-12kunda unib chiqadi. 2-3ta barg chiqarganidan so’ng qator ortalarida traktorda ishlov beriladi [2]. Bundan tashqari yer yumshatilib turiladi. Hozirda Lavanda Rossiya, Fransiya davlatlarida eng ko’p yetishtiriladi. Rossiyaning Lavanda maydonlari gullashi mintaqaning iqlim sharoitiga va o’simlik turiga bog’liq. Lavanda o’simligi hozirda Samarqand viloyatining 2ta tumanida yetishtiriladi. Just qishlog’ining bir yarim ming gektar maydonida bir yarim ming dona Lavanda ko’chati ekilgan. Samarqand tumanining Xishrav qishlog’iga ham ekilib foydasi ko’rilmoqda. 3 69 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 2-rasm. Lavanda o’simligining umumiy tuzilishi. Lavanda gullari tarkibida 1,2-2,3% ko’proq efir moyi bo’ladi. Tabiiy mahsulot tarkibida 200dan ortiq komponentlar mavjud. Vitaminlar A, E, C, B, PP guruhlari. Kislotalar: valerian, neylon, moy, sirkalar mavjud. Bundan tashqari efir tarkibiga taninlar, achchiq, qatronlar, spirtli efir, lavandiol, nonanal, bornionlar kiradi. Lavanda o’simligi efir moyi parfimeriya, kasmetika, sovun tayyorlash va tibbiyotda qo’llaniladi. Xalq tabobatida Lavanda yog’i kuyish va ko’karishlarni davolashda qo’llaniladi. O’simlik yerustki qismi organizmga tinchlantiruvchi, stressga qarshi, ruhiy holatni yaxshilovchi ta’sirga ega. Lavanda gullari diuretik ,antikovlundsant va tinchlantiruvchi xususiyatga , moyi esa antiseptik xususiyatga tufayli stressni kamaytiradi, uyquni yaxshilaydi va terini parvarish qilishda samarali vositasifatida ishlatiladi. Bundan tashqari lavanda moyi epidermal hujayralarni to’liq qayta tiklash xususiyati bilan faol yaralarni davolashda ijobiy ta’sir ko’rsatadi. Chandiqlarni kichraytirish va bo’rtmalarni so’rilishida yordam beradi [3].Tarkibida taninlar bo’lganligi sababli diyareya ,ayniqsa fermentatsiya bilan sodir bo’lgan diareyaga qarshi ta’sirga ega. Lavanda gullari ham xoleretik vosita bo’lishi mumkin. Spirtli ichimliklar bilan suyultirilgan lavanda moyi migren paytida ,kuchli yurak urishi bilan asabiylashish kuchaygan davrda ,revmatizmning o’tkir hurujida ichiladi. Lavanda gripga ham foydali ta’sir ko’rsatadi. Shuningdek uning tarkibida vitamin va minerallarni ko’rishimiz mumkin. Xulosa. Lavanda o’simligi suvsizlikka chidamli bo’lib, uning barcha qismlari foydali xususiyatga ega. Ayniqsa efir moyi parfumeriya, kosmetika, farmaseftika va xalq tabobatida qo’llaniladi. Shu sababdan uni yetishtirishni ommalashtirishimiz va ko’paytirishimiz kerak. Lavanda nafaqat dorivor xususiyatlari tufayli balki manzara