Kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarda empatiya namoyon bo‘lishining psixologik xususiyatlari

Аннотация

This dissertation puts forward theoretical and practical ideas about the psychological aspects of the manifestation of empathy in younger schoolchildren, the content of the concept of empathy and its psychological characteristics. Key words: empathy, sympathy, interpersonal relations, communication, development of empathy, levels of empathy. Hozirgi kunda mamalakatimizda yosh avlod ta‟lim tarbiyasiga aloxida etibor qaratilmoqda. O„g„il qizlarning zamonaviy bilimlarni olishi, yuksak ma‟naviyatli bo„lib ulg„ayishi uchun zarur shart-sharoitlar borasidagi ishlar izchil davom ettirilmoqda. O„zbekiston Ruspublikasi Prezidenti matbuot xizmati davlat rahbarining 2020 yil uchun mo„ljallangan eng muhim ustivor vazifalar haqidagi Oliy Majlisga Murojaatnomasidagi nutqida maktab, ta‟lim-tarbiya haqida quyidagilarni ta‟kidlab o„tdi. Har qanday jamiyatda uning kelajagini ta‟minlaydigan yosh avlodni sog„lom va barkamol qilib vayaga yetishi hal qiluvchi o„rin tutadi. Shu sababli biz islohotlarimiz ko„lami va samarasini yanada oshirishda har tamonlama yetuk, zamonaviy bilim va hunarlarni egallagan, azmu shijoatli, tashabbuskor yoshlarimizga tayanamiz.Zamonaviy psixologiyada bola emotsional faolligining barcha ko„rinishlari, aynan hamdarlik, qo„llab-quvvatlash, ichki birdamlik, empatiyaning yagona muammosi ichida ko„rib chiqiladi. Материалы международной конференции. Халқаро анжуман тўплами. 515 Ташкент. 24 ноября 2021г Тошкент 24 ноябрь 2021й. Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS) «Психологические особенности развития современной “Жамиятнинг барқарор ижтимоий-иқтисодий личности в годы устойчивого социально- ривожланиш йилларида замонавий шахс экономического развития общества» ривожланишининг психологик хусусиятлари” Empatiya inson tomonidan boshqa insonning kechinmalari dunyosini tushunishi yoki boshqa insonning emotsional hayotida ishtirok etish qobiliyati deb izoh berish qabul qilingan. Odatda empatiya ob‟ekti sifatida boshqa odam ko„riladi, ammo bir qator tadqiqotlarda empatiya ob‟ekti sifatida, kuzatuvchi tomonidan antropomorfologik qabul qilingan neytral buyum, tabiat yoki san‟at obrazi ko„riladi. Empatiya tushunchasini refleksiv (anglanadigan) tushunish jarayonlari qatoriga ham, hissiy anglash jarayonlariga kiritishadi, ba‟zida empatiyada ikkalasining ham belgilarini kuzatishadi. Empatiyaning ilmiy tushunchasi psixologiyaga hozirgi asrning boshida kirib keldi, lekin bu savolning tarixi ancha oldin boshlangan. Bu hodisaning rivojlanishi birinchi navbatda simpatiya tushunchasiga borib taqaladi. Bu atama bizgacha qadimgi yunonlar tomonidan kiritilgan bo„lib, u odamlar bir-biriga hamdard bo„lishining mazmunini belgilash uchun kerak bo„lgan. Keyinchalik, bu konsepsiya, simpatiyada adolat va altruizmning asosini ko„ra olgan A.Smit va simpatiyani insonlarga hamdardlik qila olish qobiliyati va odam ruhiy rivojlanishi bilan birga o„sib boradigan hodisa sifatida ko„rgan G.Spenser tomonidan takomillashtirilgan. Simpatiya nazariyasining tarafdorlari empatiyani tug„ma xususiyat deb hisoblashgan. U.Mak-daugl simpatiyaning instinktiv kelib chiqish nazariyasini olg„a surgan bo„lsa, T.Ribo esa, uni ham odamga, ham jonivorga xos psixofiziologik xususiyat deb taxmin qilgan. Simpatiya birlamchi tuyg„u hisoblangan bo„lib, uning asosida ijtimoiy va axloqiy tuyg„ular shakllanadi. Shu o„rinda uni o„zining tuyg„ularini boshqalarning emotsional holatlari bilan moslashtirish, odamlarning ruhiy birdamligi sifatida, ular o„rtasidagi haqiqiy munosabatlar ko„rinishi sifatida qaralgan. Simpatiya tushunchasi vaqt o„tishi bilan birlamchi ma‟nosini yo„qotgan. Uning o„rniga “empatiya” tushunchasi kelgan. Empatiya haqidagi bilimlarning rivojlanishining ikkinchi yo„nalishi T.Lipps tomonidan ishlab chiqilgan his qilish nazariyasi sifatida ko„riladi. His qilish – bu san‟ant asarini tushunish jarayoni, keyinchalik esa – odamning o„zini tushunish jarayonidir. T.Lipps bo„yicha his qilish – bu predmet yoki ob‟ekt mohiyatini anglashning o„ziga xos turidir. Individ o„zini va o„zining kechinmalarini predmet va ob‟ekt mazmuni orqali, o„z meniga proeksiyalab anglaydi. His qilish bu xuddi qabul qilingan predmetni o„zlashtirish: qabul qilish jarayonida proeksiya orqali individ o„zi va predmet orasida birdamlikni tubiga yetadi, Материалы международной конференции. Халқаро анжуман тўплами. 516 Ташкент. 24 ноября 2021г Тошкент 24 ноябрь 2021й. Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS) «Психологические особенности развития современной “Жамиятнинг барқарор ижтимоий-иқтисодий личности в годы устойчивого социально- ривожланиш йилларида замонавий шахс экономического развития общества» ривожланишининг психологик хусусиятлари” natijada predmet “o„z-o„zidan yuzaga keladi”, yoki “shu kabi jarayon tufayli o„zini o„zi chaqiradi”. Shu o„rinda muallif simpatiya tabiatini beixtiyor-immitatsion sifatida ko„rib chiqqan. Keyinchalik, ushbu nazariyaga asoslanib, san‟at psixologiyasida S.Markus o„rgangan. U empatiyani estetik zavql