Shaxsda hayotiy barqarorlik shakllanishi psixologik muammo sifatida

Аннотация

The concept of "life stability" is widely used in psychological research. At the same time, it should be noted that when studying the psychological processes of a person's stress resistance, ways to overcome extreme situations and develop personal development skills in complex life situations, different concepts are used. All of them are partly related to the concept of "life stability," first of all, it reflects the existing internal capabilities that a person can use in various life situations. Beqaror, doimiy o„zgarib boruvchi zamonaviy hayot sharoitlari, ertangi kunga ishonchsizlik insonlarning jismoniy holati bilan bir qatorda psixik sog„lig„iga ham salbiy ta‟sir qilishi ko„plab tadqiqotchilar tomonidan o„rganilgan va o„z isbotini topgan. Shaxsni stressli va muammoli vaziyatlarni psixik salomatligiga qanday ta‟sir o„tkazishi va stressli vaziyatlarni qanday yengib o„tishi, bu uning hayotiy barqarorlik ko„rsatkichini qay darajada rivojlanganligiga bog„liq. Psixologiyada qiyinchiliklar va stress holatlarni yengish muammosi turli mualliflar tomonidan o„rganilgan, lekin hozirgacha hayotiy barqarorlikning yagona nomlanishi mavjud emas. Mualliflar ko„pincha ma‟nosi jihatdan yaqin bo„lgan boshqa atamalarni qo„llaydilar: yashash qobiliyati, yashash ijodi, yetuklik, koping- strategiyalar va boshqalar [1,2,3,4,5]. Материалы международной конференции. Халқаро анжуман тўплами. 285 Ташкент. 24 ноября 2021г Тошкент 24 ноябрь 2021й. Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS) «Психологические особенности развития современной “Жамиятнинг барқарор ижтимоий-иқтисодий личности в годы устойчивого социально- ривожланиш йилларида замонавий шахс экономического развития общества» ривожланишининг психологик хусусиятлари” Hayotiy barqarorlik (inglizcha “hardiness” – “chidamlilik”, “barqarorlik”) muvaffaqiyatning pasayishisiz ichki muvozanatni saqlab turgan holda, stressli vaziyatlarga dosh bera olish qobiliyatidir. Hayotiy barqarorlik atamasi ilk marotaba amerikalik psixolog Salvador Maddi tomonidan taklif etilgan. Buning kelib chiqish tarixiga nazar soladigan bo„lsak, 1975 yilda S.Maddi va uning tadqiqot guruhi “Illinois Bell” telefon kompaniyasida menejerlarni o„rganishni boshladilar. O„sha vaqtda kompaniya ish prinsipini tubdan o„zgartirdi, shu sababli xodimlar juda qattiq stressga tushishdi. 1981 va 1982 yillarda u yerda taxminan 40 mingga yaqin ishchilar ishdan bo„shatildi. Kompaniyaning 450 ga yaqin menejerlarini turli xil tibbiy va psixologik ko„rsatkichlar bo„yicha tanlab olish paytida S. Maddi keskin o„zgarishlar sharoitida xodimlarning uchdan ikki qismida G.Sel‟ening stress konsepsiyasini kuzatdi yani: ularning sog„lig„i yomonlashmoqda, muvaffaqiyat darajasi pasaymoqda, yaqinlari bilan munosabatlar buzildi. Yuqori qon bosimi, migren, tushkunlik, ajralishlar va o„z joniga qasd qilish holatlari qayd etilgan. Ammo tanlanganlarning boshqa qismi bilan hamma narsa boshqacha edi. Ularning uchdan bir qismi, uzoq davom etadigan va noaniq stressli vaziyat ta‟siri ostida, aksincha, muvaffaqiyatga erishishdi. Ular o„zlarini har qachongidan ko„ra sog„lomroq his qilishdi, yaqinlar bilan munosabatlarni mustahkamladilar va o„z ishlarida qimmatli g„oyalarni ilgari surdilar, yaxshiroq, samaraliroq ishlashdi va agar ular kompaniyani tark etsa, boshqa joylarda muvaffaqiyat qozonishdi va ba`zilari o„z bizneslarini ochishdi [1]. S.Maddi “muvaffaqiyatlilar” va “jarohatlanganlar” o„rtasidagi farq nimada ekanligiga qiziqib, ikki guruh o„rtasidagi tafovutlarni izlay boshladi. Aniqlanishicha, “muvaffaqiyatlilar” deb atalgan guruh hayotiy barqarorlikka ega va “jarohatlanganlar” hayotiy barqarorlikka ega bo„lmagan yoki ularda uchta ustanovkaning yetishmasligi bo„lgan: stressli vaziyatlarga nisbatan, atrofdagilarga nisbatan alohida munosabat va maxsus transformatsion koping yoki regressiyani qo„llash [2]. Psixologiyada zahiralar ko„pincha shaxsning fiziologik va tipologik xususiyatlari, kognitiv jarayonlar va shaxsiy fazilatlar, ijtimoiy qo„llab-quvvatlash, moliyaviy farovonlik, olingan bilim, ko„nikma va tajriba, shuningdek, qiyin hayot sharoitlarida zahiralarni ishlatish ko„nikmalarini ham mustaqil zahira sifatida ko„rib chiqilishi mumkin. S.Xobfoll tasnifiga ko„ra zahiralar quyidagilarni o„z ichiga oladi [3]: 1) moddiy ob‟ektlar (daromad, uy, kiyim-kechak, moddiy buyumlar) va moddiy bo„lmagan (istaklar, maqsadlar); Материалы международной конференции. Халқаро анжуман тўплами. 286 Ташкент. 24 ноября 2021г Тошкент 24 ноябрь 2021й. Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS) «Психологические особенности развития современной “Жамиятнинг барқарор ижтимоий-иқтисодий личности в годы устойчивого социально- ривожланиш йилларида замонавий шахс экономического развития общества» ривожланишининг психологик хусусиятлари” 2) tashqi (ijtimoiy qo„llab-quvvatlash, oila, do„stlar, ish, ijtimoiy mavqei) va ichki, interapersonal, o„zgaruvchilar (o„zini o„zi hurmat qilish, kasbiy bilimlar, ko„nikmalar, qobiliyat, qi