Ахлоқий онг ривожланишининг ижтимоий-психологик хусусиятлари

Аннотация

In this article, theoretical and practical views on the psychological aspects of the manifestation of moral consciousness in adolescents, the content of the concept of moral consciousness and its psychological, specificity are put forward. АННОТAЦИЯ В статье выдвигаются теоретические и практические идеи о психологических аспектах проявления нравственного сознания в подростковом возрасте,содержании концепции нравственного сознания иего психологической специфике. Маълумки, бугунги кунда психология фанининг бошқа фанлар билан алоқаси тобора ошиб бормоқда. Бунга асосий сабаб сифатида, шахс маънавиятини юксакликка кўтаришни таъминлашга йўналтирилган тадқиқотларни кўришимиз мумкин. Бироқ, шуни алоҳида таъкидлаш керакки, ахлоқий йўналганликнинг сусайиши теварак оламга бўлган муносабатнинг салбий кўринишларини вужудга келтирмоқда. Яъни жамиятда “ахлоқсизлик” кайфиятининг тобора ошиши кузатилмоқда. Ахлоқ – кишилар орасидаги муносабатни тартибга солишнинг ўзига хос тартиб-қоидалари йиғиндиси. Ахлоқдаги “яхшилик”, “яхши одатлар” инсоннинг ўз манфаатини жамият манфаатини мослашга, айрим ўринларда жамият манфаатлари йўлида ўз ҳаѐтий мақсадлари, манфаатларини ўзгартиришга имкон беради1. Кишилар ҳатти-ҳаракатини тартибга солишнинг белгиланган ҳамда ижтимоий-ташкилий тузилмалар фаолиятига асосланган (ҳуқуқий, диний) шаклларидан фарқли ўлароқ, ахлоқ кишилар хулқ-атворлари, мулоқотлари, муносабатларининг ѐзилмаган, лекин жамият томонидан қабул қилинган ҳамда қўллаб-қувватланадиган “олтин қоидалар”ни ифодалайди. Ахлоқ биринчидан, умумижтимоий аҳамиятга молик бўлган қадриятларни 1 Фалсафа: энциклопедик луғат/ЎзР ФА, И.Мўминов номидаги фалсафа ва ҳуқуқ ин-ти.- Т.: “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриѐти, 2010.- 35 б Материалы международной конференции. Халқаро анжуман тўплами. 119 Ташкент. 24 ноября 2021г Тошкент 24 ноябрь 2021й. Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS) «Психологические особенности развития современной “Жамиятнинг барқарор ижтимоий-иқтисодий личности в годы устойчивого социально- ривожланиш йилларида замонавий шахс экономического развития общества» ривожланишининг психологик хусусиятлари” (бошқа кишилар ҳуқуқларнини тан олиш, адолат, ҳалоллик, ишонч, садоқат, мулойимлик, бошқалар билан келиша олиш, тил топишиш, жамоада ўзини тута билиш каби) қамраб олади. Иккинчидан, ахлоқ кишиларга хос сифатлар (хислатлар)нинг муҳим томонини ифодалайди. Ахлоқ (лотин. “моралис” – қоидага, хулқ-атворга, урф-одатга тааллуқли, ахлоқли) кишилар орасидаги муносабатларни тартибга солишнинг ўзига хос усули, у ѐки бу жамиятда қабул қилинган ва риоя қилиниши лозим бўлган тартиб, одоб, ўзаро муносабат ҳамда мулоқотнинг қонун-қоидалари, мезонлари йиғиндиси; ҳар бир инсон тан оладиган этик қадрият; инсон мавжудлигининг ўз-ўзини тарбиялаш, тартибга солиш ва бошқаришнинг ўзига хос усули...2 Ахлоқнинг илдизлари урф-одатларга бориб тақалади. Ахлоқий масъулият туфайли инсон ўз ҳатти-ҳаракатларини жамият ва муайян ижтимоий гуруҳ манфаатларига мослаштиришга, “яхшилик” сари йўналтиришга интилади. Ахлоқ инсон ҳаѐтининг барча томонлари (шахсий ва ижтимоий, моддий ва маънавий кабилар)га бевосита тааллуқлидир. Ахлоқ – кишиларнинг юриш- туришларида, хулқ-атворларида, ўзларини кишилар орасида тутишларида намоѐн бўлади. Ахлоқ мезонлари ва намуналари жамият бағрида етилади, уларда илгари сурилган талаблар универсал ва барча учун риоя қилиниши зарурийдир. Ахлоқ шахс эркинлиги ва ижодкорлиги билан бевосита боғлиқ. Шахс жамиятда мавжуд бўлган ахлоқий қадриятларни танлаб олади, ўзлаштиради, мавжуд вазиятга татбиқ этади ва такомиллаштиради. Ахлоқий баҳолаш жамоатчилик фикрига таянади. Биз ахлоқий хулқ-атвор мотивларини ўрганишга доир методикани қўллашга қарор қилдик чунки, муносабатларни мотивлар белгилаши мумкин. Биринчи факторга кирган таъкидлар қуйидагилардан ташкил топган (фактор юкламалари юқориларидан бошлаб саналади): Ижобий қутбда: “чунки кейин ўз қилмишларингиз учун изтироб чекишга мажбур бўлмайсиз” (0.91), “чунки буни Сизнинг жамиятдаги мавқеингиз тақозо қилади” (0.51). Салбий қутбда: “чунки барча ахлоқ доирасида бўлса оламда ѐвузликка жой қолмайди” (-0.52), “чунки, акси бўлса ҳаѐтга мослаша олмайсан” (-0.50). Ушбу факторнинг мазмуний таҳлили ташқи локус мавжудлигини кўрсатмоқда: ахлоқ доирасида ҳатти-харакат қилсанг жамиятдаги мавқеинга путур етмайди ва кейинчалик изтироб чекишга мажбур бўлмайсан. 2 Фалсафа қисқача изоҳли луғат / М.Н.Абдуллаева, М.Абдурашидов, У. Абилов ва бошқ.: Т.: “Шарқ”, 2004 й. 49 б. Материалы международной конференции. Халқаро анжуман тўплами. 120 Ташкент. 24 ноября 2021г Тошкент 24 ноябрь 2021й. Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS) «Психологические особенности развития современной “Жамиятнинг барқарор ижтимоий-иқтисодий личности в годы устойчивого социально- ривожланиш йилларида замонавий шахс экономического развития общества» ривожланишининг психологик хусусиятлари” Бироқ шуни алоҳида таъкидламоқчи эдикки, факторнинг салбий қутби (ўсмирлар онгида)