Шахснинг аҳлоқий тараққиёти психологик тадқиқотлар предмети сифатида

Аннотация

This article is devoted to the issue of moral development of the individual, focusing on the existing research areas and their interpretation. Шарқ фалсафаси ва ислом таълимотида аҳлоқ-одоб масалаларига доимо катта эътибор бериб келинган. Ҳозирги кунда аҳлоққа доир муаммолар яна жамиятнинг диққат марказига кўчган. Чунки, бугунги кунда оммавий маданият деган ниқоб остида аҳлоқий бузуқлик ва зўравонлик, индивидуализм, эгоцентризм ғояларини тарқатиш, керак бўлса, шунинг ҳисобидан бойлик орттириш, бошқа халқларнинг неча минг йиллик анъана ва қадриятлари, турмуш тарзининг маънавий негизларига беписандлик, уларни қўпоришга қаратилган хатарли таҳдидлар долзарб масалалардан бири бўлиб ҳисобланади. Тадқиқотларнинг кўрсатишича, аҳлоқий тараққиѐтга нисбатан мустақил бўлган тўрт тадқиқий соҳа мавжуд. Биринчи соҳа- аҳлоқий хулқ атворга доир. Аҳлоқий хулқ атвор деганда аҳлоқий меъѐрларга, уларни четлаш кишига маълум бир манфаат келтирган ва ўз қилмишларига яраша жазо олмаслигини билган тақдирда ҳам, ихтиѐрий равишда риоя қилиш назарда тутилади. Бошқача қилиб айтганда, холис ва тўғри қарор чиқара олиш. Аҳлоқий қадриятларни деб инсоннинг ўз манфаатларидан воз кечишлиги мумкинлиги, унинг негизида қандай психологик механизмлар ѐтиши, уларнинг шаклланиш йўлларини аниқлаш ушбу соҳага доир асосий муаммолардир. Материалы международной конференции. Халқаро анжуман тўплами. 100 Ташкент. 24 ноября 2021г Тошкент 24 ноябрь 2021й. Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS) «Психологические особенности развития современной “Жамиятнинг барқарор ижтимоий-иқтисодий личности в годы устойчивого социально- ривожланиш йилларида замонавий шахс экономического развития общества» ривожланишининг психологик хусусиятлари” Иккинчи соҳа - ўзга кишиларга нисбатан инсонпарварлик ва альтруистик ҳис-туйғулар асосида муносабатлар ўрнатишга оид соҳа. Бу муносабатлар ўзгаларнинг эҳтиѐж ва манфаатларига эътиборли бўлишда, улар билан ҳисоблашишда, ўзгалар ғам-қайғусига ҳамдардлик билдира олишда ўз ифодасини топади. Мазкур соҳага доир асосий муаммолар ушбу ҳодисаларнинг келиб чиқиши ва психологик табиатини ўрганиш билан боғлиқ. Учинчи соҳа - когнитив соҳа бўлиб, ўз ичига аҳлоқий билимлар, тасаввурлар ва мушоҳадаларни олади. Болалар томонидан ижтимоий аҳлоқий онгнинг турли жиҳатларини ўзлаштирилиши мазкур соҳа предмети сифатида талқин қилинади. Бунга аҳлоқий талабларни тушуниш, адолат ва масъулият тушунчасининг шаклланиши, аҳлоқий мезонларни ўзлаштириш ва ҳ., киради. Ушбу соҳага доир асосий муаммолар мазкур когнитив жиҳатдан шаклланиш босқичлари билан ҳамда бир босқичдан иккинчисига ўтишни белгилайдиган омилларни аниқлаш билан, шунингдек, аҳлоқий тараққиѐтнинг когнитив ва хулқий аспектлари муштараклиги муаммоси билан боғлиқ. Шахснинг аҳлоқий кечинмалари тўртинчи тадқиқий соҳага тааллуқлидир. Бунга аҳлоқий меъѐрларни бузганда рўй берадиган гуноҳкорлик хиссини туйишни киритиш мумкин. Бунда ушбу кечинмаларнинг келиб чиқиши ва уларнинг реал хулқ-атвор билан муштараклиги масаласи асосий муаммо ҳисобланади. Мазкур тадқиқий соҳаларни ўрганишнинг анъанавий усуллари, шаклланган методлар тизими ва хусусий муаммолар доиралари мавжуд. Ҳозирги кунгача альтруистик хулқ билан меъѐрларга риоя қилиш, меъѐрларга риоя қилиш билан аҳлоқий мушоҳадалар ўртасидаги ҳамда аҳлоқий мушоҳадалар билан кечинмалар ўртасидаги ўзаро муносабатлар тўғрисида аниқ тасаввурлар мавжуд эмас. Аҳлоқий онг ва аҳлоқий хулқ ўртасидаги муносабатлар тадқиқотчиларнинг алоҳида эътиборини тортган. Қатор тадқиқотларда (Cампбелл Д.Т., 1975; Милграм С., 1974 ва ҳ.) аҳлоқий хатти ҳаракат турли хулқий тенденцияларнинг ўзаро таъсир ҳосиласидир деган нуқтаи назар илгари сурилади. Ушбу нуқтаи-назарга кўра, унинг когнитив жиҳатлари (кузатиш, фарқлаш, хотира) бошқа ҳар қандай хулқий актлар сингари белгиланади. Когнитив тараққиѐт назарияси тарафдорлари илгари сурадиган яна бир нуқтаи- назарга кўра, аҳлоқий хатти ҳаракат аҳлоқий мушоҳадалар ва тасаввурлар билан белгиланиб, умумий аҳлоқий мезонлардан келиб чиққан холда, индивид томонидан англаниладиган аҳлоқий қадриятларга мос келиши лозим. Материалы международной конференции. Халқаро анжуман тўплами. 101 Ташкент. 24 ноября 2021г Тошкент 24 ноябрь 2021й. Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS) «Психологические особенности развития современной “Жамиятнинг барқарор ижтимоий-иқтисодий личности в годы устойчивого социально- ривожланиш йилларида замонавий шахс экономического развития общества» ривожланишининг психологик хусусиятлари” Иккинчи ѐндашув доирасида аҳлоқий мушоҳадалар билан реал хулқ атвор ўртасидаги корреляцион алоқалар хусусиятларини ўрганишга ҳаракат қилинади. Альтруистик муносабат ва аҳлоқ меъѐрларига мувофиқ хатти ҳаракат қила олиш қобилияти махсус тадқиқ этилмаган. Бироқ шуни таъкидлаш жоизки, аҳлоқий хулқни ўрганишга қаратилган тадқиқотларда аҳлоқий меъѐрларга риоя қилиш ѐки риоя қилмаслик бошқаларга тўғридан тўғри зарар етказмайдиган вазиятлар устиворлик қилади. Масалан, вазифани уддалай олмаган бола ѐл