BOSHLANG‘ICH SINF MATEMATIKA DARSLARIDA MANTIQIY FIKRLASHNI RIVOJLANTIRISH DARSLIKLAR ASOSI.

Аннотация

This article presents various conclusions about the development of logical thinking and reasoning in elementary mathematics lessons and the textbook. Through this, the importance of logic is also presented. Keywords: reasoning, logic, examples, textbooks, logical thinking, actions, practical application, numbers, TIMSS tasks. Mantiq tafakkurning namoyon boʻlish shakllari va taraqqiyotini, shu jumladan, fikrlar oʻrtasidagi aloqadorlikni koʻrsatadigan qonun qoidalar yigʻindisini oʻrganadi. Mantiqning vazifasi — chin fikrni, haqiqatni aniqlash. Mantiq ilmining oʻrganish obʼyekti tafakkurdir. 162 NEW RENAISSANCE 2024 DECEMBER INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 1 | ISSUE 10 Tafakkur 3 xil shaklda: tushuncha, hukm (mulohaza) va xulosa chiqarish shaklida mavjud boʻladi. Muhokama yuritish ana shular va ularning oʻzaro aloqalarga kirishishi natijasida vujudga keladigan boshqa mantiqiy tuzilmalar (mas, muammo, gipoteza, nazariya, gʻoya va boshqalar)da amalga oshadiMantiq dalil keltirish va xulosa chiqarish prinsiplarini oʻrganuvchi falsafiy tadqiqotdir. Formal fan sifatida mantiq abstrakt unsurli tizimlarni tadqiq etadi, bu unsurlar taʼkid yoki argumentlar boʻlishi mumkin. Mantiq muammolari oʻzi ichiga paradokslar, xatolar, sabab va oqibatlar orasidagi bogʻlarga oid savollarni oladi. Mantiq — toʻgʻri tafakkur yuritishning asosiy qonunlari va shakllari haqidagi fan. Mantiq oʻzining shakllanish va rivojlanish tarixiga ega. Mantiqga oid dastlabki fikrlar Qadimiy Sharq mamlakatlarida, xususan, Hindiston, Xitoyda vujudga keldi. Qadimda mantiq falsafa tarkibida boʻlgan, mustaqil fan sifatida shakllanmagan. Yunon falsafasida mantiq masalalari dastlab Parmenidning „Tabiat toʻgʻrisida“ asarida, Eleylik Zenonning aporiyalarida, Geraklit taʼlimotida u yoki bu darajada koʻrib chiqilgan. Aristotelgacha boʻlgan mantiqiy taʼlimotlar ichida Demokritning mantiqiy taʼlimoti, Sokrashnchnt induktiv metodi va Platon dialektikasi diqqatga sazovor. Mantiq ilmining alohida fan sifatida shakllanishi Aristotel nomi bilan bogʻlikdir. U birinchi boʻlib mantiq oʻrganadigan masalalar doirasini aniqlab berdi. Uning „Kategoriyalar“, „Talqin haqida“, „Birinchi analitika“, „Ikkinchi analitika“, „Sofistik raddiyalar haqida“, „Topika“ nomli asarlari mantiq masalalariga bagʻishlangan. Aristotel mantiqni „maʼlum bilimlardan nomaʼlum bilimlarni aniqlovchi“, „chin fikrni xato fikrdan ajra-tuvchi“ fan sifatida taʼriflaydi. Aristoteldan soʻng mantiq, asosan, stoiklar maktabi vakillarining, Epikur, skeptiklar taʼlimotlarida rivojlantirilgan. Stoiklar mantiqning maqsadi inson aqlini xatolardan asrash va haqiqatga erishishdir, deb bilishgan. Keyinchalik Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarida ham mantiq ilmi shakllandi. Oʻrta Osiyoda ham falsafa va mantiq mustaqil fan sifatida taraqqiy etdi. Bunda Farobiy, Ibn Sino, Beruniy, Umar Xayyom, Alisher Navoiy, Bedil kabi buyuk mutafakkirlarning xizmati katta boʻldi. Farobiy oʻzining „Mantiqqa kirish“, „Ilmlarning kelib chiqishi va tasnifi“ asarlarida mantiq masalalariga ilmiy bilish metodlari deb qaragan. Forobiy fikricha, mantiq insonlarni bilish jarayonidagi turli xato va adashishlardan saqlaydi. Forobiy tushuncha, hukm va ularning turlari, xulosa chiqarish, sillogizm va uning figuralari, moduslarini tahlil qildi. Sillogizm va isbotlash usuli eng toʻgʻri, haqiqatga olib keluvchi usul deb hisobladi Mantiq tushunchalari Matematika darslarida juda zarur bo‘lib hisoblanadi. Ayniqsa boshlang‘ich sinf Matematika darslarida mantiqiy fikrlashni rivojlantirish juda ham muhim va uni amalda uni o‘quvchilarni mantiqiy fikrlashini rivojlantirish ertadan boshlanadi. 1-sinflarda har bir mavzuda mantiq va mulohaza qilishga yurtilgan misol va masalalar keltirilgan. 163 NEW RENAISSANCE 2024 DECEMBER INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 1 | ISSUE 10 Ular ham sodda va Murakkab masalarga bo‘linib ketgan. Bolalarga qiziqarli tarzda bayon etilgan, dastlabki masalalar ertak va hayotiy misollarga asoslangan. Bu esa o‘quvchilarning mantiqiy tafakkurining rivojlantiradi, o‘stiradi va hayotga tatbiq qilishga yordam beradi. Bundandan tashqari xalqaro baholash dasturlari asosi ham o‘quvchilarda mantiqiy fikrlashni rivojlantirish uchun xizmat qilish kelmoqda. Darslikdagi mantiqiy masalalar ham ushbu xalqaro baholashga mo‘ljallangan bo‘lib hisoblanadi va ularni o‘qib tushunish ham Matematika fanidan tashqari PIRLS xalqaro baholash dasturi uchun ham zamin yaratadi. Bu misol va masalalarni yechish orqali o‘quvchilarni fikrlashi rivoqlanadi, mantiqiy tafakkuri yanada kengayadi hamda TIMSS, PISA, EGMA, EGRA PIRLS kabi muhim xalqaro baholash dasturi uchun zamin yaratdi, testlarni oson yechishga o‘rgatadi. Hozirgi kunda har bir darslik mantiqiy fikrlashni o‘z ichiga qamrab olgan bo‘lib, bu asosan Matematika darslarida aniq qilib ko‘rsatilgan Xulosa o‘rnida shuni aytib o‘tish kerakki, boshlang‘ich sinf Matematika darslarida mantiqiy fikrlashni rivojlantirish uda ham zarur,chunki hozirda milliy dastur asoslarida Manti