ORAYLIQ AZIYA MUZIKALIQ ÁSBAPLARINIŃ EVOLYUTSIYASI (URIP SHERTILETUǴIN ÁSBAPLAR)

Аннотация

This article discusses the evolution of Central Asian musical instruments and the history of percussion instruments. Keywords: music, musical instrument, musical notation, written forms, culture. МУЗЫКАЛЬНЫЕ ИНСТРУМЕНТЫ ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ ЭВОЛЮЦИЯ (УДАРНЫЕ ИНСТРУМЕНТЫ) Аннотация. Эта статья о музыкальных инструментах Центральной Азии. об эволюции и истории ударных инструментов. Ключевые слова: музыка, музыкальные инструменты, ноты, письменные образы, культура. Orta Aziya aymaǵinda bunnan 4-5 miń jıllar burın da adamlar jasaǵanlıǵı haqqinda maǵlıwmatlar kóplegen dereklerde keltirilgen. Alǵashqi adamlardıń turmıs tárizi, olardıń mádeniyatı, atap aytqanda, muzıka mádeniyatı tuwrısında jazba derekler derlik joq. Aymaqta jasaǵan parsı hám massagetlerdiń muzıka mádeniyatı tuwrısındaǵı dáslepki jazba maǵlıwmatlar grek hám Rim tariyxshilariniń kitaplarında keltirilgen bolıp, bular tiykarlanıp zardóshtiyliktiń múqaddes kitabı - Avesto menen baylanıslı. Babalarımızdıń muzıka mádeniyatına tiyisli eń áyyemgi maǵlıwmatlar jartaslardaǵi súwretlerde, arxeologiyaliq qazilmalar waqtında tabılǵan buyımlarda, qalaberdi, túrli esteliklerde baspalarǵa islengen súwret hám miniatyuralarda óz sáwleleniwin tapqan. Biziń názerimizde muzıka ásbaplarınıń xarakteristikasın sózler járdeminde uzatılıwı bir tárepleme oylawdi sáwlelendiriwdi payda etse, olardıń súwret yamasa háykelshe formasındaǵı súwreti onı tolıqtırıwı múmkin. Sebebi, áyyemgi derekler birinshiden, arab yamasa parsı tilinde jazılǵanlıǵı, ekinshiden bul tillerdiń rawajlanıwı nátiyjesinde ayırım eski sóz hám sóz dizbegilerdi zamanagóy tilge awdarma jasawda ushraytuǵın máseleler maǵlıwmatlardıń tolıq jetkeziliwine tosqınlıq etedi. 373 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 Súwret bolsa tiyisli ob'ekttiń óz dáwirinde súwretshiniń tárepinen qanday pikirde sáwlelendiriw etilgenligin tolıq uzatıw múmkinshiligine iye. Sol sebepli de keyingi jıllarda arxeologiyaliq ekspediciyalar nátiyjesinde tabılǵan hám tabılıp atırǵan túrli buyımlar hám súwretler babalarımızdıń muzıka mádeniyatı, atap aytqanda, muzıka ásbapları tuwrısındaǵı pikirde sáwlelendiriwimizdi jáne de bayitpaqta. Birinshi Prezidentimiz I.Karimovtiń “Joqarı ruwxıylıq - jeńilmes kúsh” kitabında Samarqand qalası janındaǵı Mo'minobod awılı aymaǵında hayal kisiniń qábrinen altın hám bronza buyımları qatarında súyekten jasalǵan nay tabılǵanlıǵı, bul bolsa orinlarda bronza dáwirinde de ayriqsha muzıka mádeniyatı ámeldegi bolǵanlıǵın maqtanısh menen tán alıwdi talap etedi. Ferǵana taw dizbesinde jaylasqan Saymalitosh jar tas qazilmalarinda tabılǵan hám máresim qatnasıwshıları ortasında súwretlengen dáp formasındaǵı dápke uqsas saz ásbapi da eramızdan aldınǵı II asrge tiyisli dep esaplanadı. Tap sonıń menen birge, ǵárezsizlik dáwirinde tabılǵan hám jáhán materiallıq miyraslarınıń eń jaqsı ǵáziyneleri dizimine kirgiziw ushin usınıs etip atırilǵan “Sarmishsoy polrogliflari”da ushraytuǵın ayırım muzıka ásbaplarınıń súwreti de bunı taǵı bir márte tastıyıqlaydı. Orta Aziya aymaǵında júdá áyyemgi zamanlardan baslanǵan tariyxıy process eramızdan aldınǵı birinshi mıń jıllıqtıń yarımınan baslap óz orının basqa turmıs tárizine, yaǵnıy mámleketshiliktiń qáliplesiwine bosatip berdi. Bunıń nátiyjesinde bul orinlar hám Iran aymaǵinda eramızdan aldınǵı IV-III ásirlerden-aq bir mámleket payda boldı. Bul mámleketlerdegi qala mádeniyatı tiykarlanıp otırıqshı hám ónermentshilikke tiykarlarǵan bolıp, xalıqtıń basqa bir bólegi turmıs tárizin saqlap qaldı hám olardıń tiykarǵı iskerligi sharwashılıq menen baylanıslı bolǵanlıǵın tariyxdan bilwmiz. Bul jerde jasaǵan xalıqtıń muzıka mádeniyatı olardıń turmıs tárizi menen tikkeley baylanıslı bolǵanlıǵın tastıyıqlap otırıwdıń hájeti joq. Eramızdan aldınǵı 330-324 jıllarda Orta Aziyaǵa bastirip kirgen Aleksandr Makedonskiy bul jerdegi bekkem qorǵanlar kórinisindegi qalalar, qızǵın social hám materiallıq turmıstı kórip hayran bolǵan. Bul aymaqtiń shabiliwi nátiyjesinde tábiyiy ráwishte jergilikli xalıq mádeniyatı hám turmıs tárizi kútá úlken joytıwlarǵa ushiraǵan bolsa da, sol qatarda ellin mádeniyatına tán jańalıqlar da kirip kelip, xalıqtıń social hám materiallıq turmıs tárizin bayitti. Tariyxshilardiń atap ótiwlerinshe bul (Invnla óz ǵárezsizligin saqlap qalǵan Xorezm mádeniyatı óz ǵárezsizligin joǵaltqan Parfiya hám Baqtriyaga qaraǵanda kemrek ózgerislerdi bastan keshirgen. Afrosiyob (Samarqand) qarabaxanalarınan tabılǵan miynet quralları, túrli urıs quralları, xojalıq hám kórkem ılaydan islengen ıdıs buyımlar, teńgeler hám basqa buyımlar qatarında tabılǵan ılaydan islengen ıdıs terrakotalar (loydan jasalip, keyin jalinda pısırılgen, arqa tárepi, maydan bólegi bolsa bo'rttirilgan kórinistegi, boyı hám eni shama menen 9 -10 sm. bolǵan ılaydan islengen ıdıs) de sáwlelendirilgen muzıkashı er adam hám hayallardıń súwretleri sol dáwir muzıka 374 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 ásbapları haqqında júdá qımbatlı maǵlıwmatlardı beredi. Olardıń shamalıq jası era