EMOTSIYANING KOGNITIV NAZARIYALARI: KOGNITIV BAHOLASH VA EMOTSIONAL JARAYONLAR

Аннотация

This article analyzes cognitive theories of emotion and explains how emotional processes emerge through cognitive appraisals. The article also discusses the impact of emotion appraisals on the social and cultural context, the practical aspects of cognitive-behavioral therapy, and its importance in the field of psychotherapy. The article highlights how cognitive approaches play an important role in understanding emotional states and psychological processes. Key words: Emotions, cognitive theories, cognitive assessment, emotional processes, cognitive-behavioral therapy. 312 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 Emotsiyalar insonning psixologik va fiziologik reaktsiyalarini ifodalaydigan murakkab jarayonlardir. Ular tajriba, xulq-atvor va hissiyotlar bilan bog'liqdir. Emotsiyalarni tushunishda bir nechta nazariy yondashuvlar mavjud. Bu yondashuvlarning biri kognitiv yondashuvdir. Kognitiv nazariyalar emotsiyalarning paydo bo'lishi, rivojlanishi va unga ta'sir qiluvchi omillarni tushunishga harakat qiladi. Ushbu maqolada, kognitiv nazariyalar va emotsiyalarni tushunishga oid asosiy konseptlar va modellarga to'xtalib o'tamiz. Kognitiv yondashuv, insonning psixologik jarayonlarini (masalan, fikr, his-tuyg'ular va qarorlar) tahlil qiladigan nazariy yondashuvdir. Bu nazariya emotsiyalarni insonning dunyo haqidagi tushunchalari va kognitiv jarayonlari bilan bog'laydi. Kognitiv nazariyalar, emotsiyalarning faqat tashqi omillarga bog'lanib qolmasligini, balki ularning individning ichki fikrlari, xotiralari, va qaror qabul qilish jarayonlari bilan chambarchas bog'liqligini ta'kidlaydi. Kognitiv nazariyaga ko'ra, emotsiyalar ma'lum bir kognitiv baholashdan (assessment) keyin paydo bo'ladi. Ya'ni, inson muayyan vaziyatni baholash orqali, qandaydir emotsional reaktsiyani boshdan kechiradi. Emotsiyalar faqat tashqi stimullarni qayd etish emas, balki individning o'z hissiy va kognitiv jarayonlariga asoslangan javoblardir. Bu nuqtai nazardan, emotsiyalar kognitiv baholashlar orqali shakllanadi. Kognitiv yondashuvlarning emotsiyalarni tushuntiruvchi bir nechta muhim modellari mavjud. Quyida ulardan ba'zilari haqida so’z yuritamiz. Richard Lazarusning kognitiv-emotsional modelida, emotsiyalar kognitiv baholash (appraisal) orqali yuzaga keladi. Lazarus emotsiyalarni ikki bosqichli jarayon sifatida tavsiflaydi. Birinchi baholash (primary appraisal): Bu bosqichda, individ biror vaziyatni o'ziga qanday ta'sir qilayotganini, uning xavfli yoki xavfsiz ekanligini baholaydi. Ikkinchi baholash (secondary appraisal): Bu bosqichda, individ vaziyatni boshqarish imkoniyatlarini (o'z resurslarini va salohiyatini) baholaydi. Lazarusning nazariyasi shuni ta'kidlaydi-ki, emotsiyalar faqatgina voqea yoki hodisaning o'zi bilan bog'liq emas, balki uning shaxs uchun qanday ahamiyatga ega ekanligini aniqlovchi kognitiv jarayonlarning natijasidir. Schachter va Singerning kognitiv-emotsional nazariyasida, emotsiyalarni kognitiv baholash va fiziologik reaksiyalarning o'zaro ta'siri bilan tushuntirishga harakat qilinadi. Ular, emotsiyalarni ikki asosiy elementdan tashkil topgan deb hisoblashadi. Fiziologik javoblar: Ko'plab emotsiyalar ma'lum bir fiziologik reaksiyalarni (masalan, yurak urishi, qo'l titrashi) o'z ichiga oladi. Kognitiv baholash: Fiziologik javoblarning nima ekanligini aniqlash uchun, individ kognitiv tahlil o'tkazadi. Schachter va Singerning modeliga ko'ra, emotsiya faqat fiziologik reaktsiyaning kognitiv interpretatsiyasi orqali tushuniladi. Masalan, yurak urishi sezilarli darajada tezlashganda, inson bu fiziologik holatni "qo'rquv" deb talqin qilishi mumkin. Bechara va Joffe kognitiv-emotsional jarayonlarning ijtimoiy omillarga ta'sirini o'rganadilar. 313 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 Ularning modeliga ko'ra, emotsiyalar faqat individual kognitiv jarayonlarning natijasi emas, balki odamlarning jamiyatdagi munosabatlari va ijtimoiy o'zaro aloqalarining ta'siri ostida shakllanadi. Jamiyatdagi yoki guruhdagi tajribalar, shuningdek, ijtimoiy va madaniy kontekstlar, emotsiyalarning shakllanishida muhim rol o'ynaydi. Kognitiv nazariyaning eng muhim jihatlaridan biri shundaki, emotsiyalarni faqat tashqi stimuli yoki voqealar bilan bog'lamaydi, balki ular individning o'z fikrlariga, tushunchalariga va baholashlariga asoslanadi. Shuning uchun, bir xil vaziyat turli odamlar tomonidan turlicha qabul qilinishi va turli emotsiyalarni keltirib chiqarishi mumkin. Masalan, bir kishi xatolikni shaxsiy haqorat sifatida ko'rishi mumkin, boshqasi esa uni o'rganish imkoniyati sifatida baholashi mumkin. Kognitiv yondashuv nafaqat emotsiyalarni tushuntirish, balki ularga qarshi kurashish uchun psixoterapiya usullarini ishlab chiqishda ham muhim rol o'ynaydi. Kognitiv-behavioral terapiya (CBT) – bu emotsional muammolarni tahlil qilish va ularni yaxshilash uchun kognitiv jarayonlarni o'zgartirishga asoslangan birinchi yondashuvlardan biridir. CBT, individning noxush fikrlarini, noto'g'ri baholashlarin